Mali Müşavirlik Muhasebe Standartları (TMS/TFRS) Stoklar (TMS 2) Konu Anlatımı

Standardın Amacı

TMS 2 Stoklar standardının amacı, stoklara ilişkin muhasebe uygulamalarını belirlemektir.

Stok muhasebesindeki temel konu, finansal tablolara varlık olarak alınacak maliyet tutarının doğru belirlenmesi ve ilgili hasılat finansal tablolara yansıtılıncaya kadar bu maliyetin stok olarak izlenmesidir.

Standart, stok maliyetinin belirlenmesi, net gerçekleşebilir değere indirme, giderleştirme zamanı ve maliyet hesaplama yöntemleri hakkında rehberlik sağlar.

Standart bütün varlıklara uygulanmaz.

Finansal araçlar, tarımsal faaliyetlerle ilgili canlı varlıklar ve hasat zamanındaki tarımsal ürünler kapsam dışındadır.

Bazı üreticiler tarım, orman, hasat sonrası tarımsal ürün, maden ve madeni ürün stoklarını sektör uygulamaları çerçevesinde net gerçekleşebilir değerle ölçebilir.

Emtia alım satımına aracılık edenler de stoklarını satış maliyetleri düşülmüş gerçeğe uygun değerle ölçüyorsa, bu stoklara standardın ölçüm hükümleri uygulanmaz.

Bu istisnalarda değer değişimleri gerçekleştiği dönemde kâr veya zarara yansıtılır.

Stok Tanımı

Stoklar üç ana durumda ortaya çıkar.

Birincisi olağan iş akışı içinde satılmak üzere elde tutulan varlıklardır.

Perakendecinin satmak için aldığı ticari mallar bu gruba girer.

İkincisi olağan iş akışı içinde satılmak üzere üretilmekte olan varlıklardır.

Üçüncüsü üretim sürecinde veya hizmet sunumunda kullanılacak hammadde ve malzeme şeklindeki varlıklardır.

Kaynak, tekrar satılmak üzere elde tutulan arsa ve diğer gayrimenkullerin de stok niteliğinde olabileceğini belirtir.

İşletmenin ürettiği mallar, üretim sürecindeki mallar ve üretimde kullanılmak üzere bekletilen hammadde ve malzemeler de stoktur.

Buna karşılık müşteriyle yapılan sözleşmenin ifası için katlanılan ve stok veya başka bir standart kapsamında varlık oluşturmayan maliyetler TFRS 15 çerçevesinde değerlendirilir.

Net Gerçekleşebilir Değer ve Gerçeğe Uygun Değer

Net gerçekleşebilir değer, olağan iş akışında tahmini satış fiyatından tahmini tamamlanma maliyetleri ve satışı gerçekleştirmek için gerekli tahmini maliyetler düşülerek bulunan tutardır.

Gerçeğe uygun değer ise piyasa katılımcıları arasında ölçüm tarihinde gerçekleşecek olağan bir işlemde varlığın satışından elde edilecek fiyata dayanır.

Standart, bu iki kavramı açıkça ayırır.

Net gerçekleşebilir değer işletmeye özgüdür; işletmenin kendi satış beklentisini, tamamlanma maliyetlerini ve satış maliyetlerini dikkate alır.

Gerçeğe uygun değer işletmeye özgü değildir; piyasa katılımcılarının varsayımlarına dayanır.

Bu nedenle stokların net gerçekleşebilir değeri, satış maliyetleri düşülmüş gerçeğe uygun değerle aynı olmak zorunda değildir.

Sınavda bu ayrım sık karıştırılır.

Ana Ölçüm Kuralı

TMS 2’nin merkezi kuralı, stokların maliyet ile net gerçekleşebilir değerden düşük olanı üzerinden ölçülmesidir.

Bu kural, stokun finansal tablolarda geri kazanılması beklenen tutardan daha yüksek gösterilmesini önlemeyi amaçlar.

Stok zarar görmüşse, teknolojik gelişmeler nedeniyle değer kaybetmişse, satış fiyatı düşmüşse veya tamamlanma ya da satış maliyetleri artmışsa maliyet geri kazanılamayabilir.

Net gerçekleşebilir değere indirme genellikle her stok kalemi için ayrı yapılır.

Ancak aynı üretim hattında üretilen, benzer amaçlara veya nihai kullanıma sahip, aynı coğrafi bölgede üretilip pazarlanan ve ayrı olarak değerlenemeyen stoklar için gruplama uygun olabilir.

Buna karşılık mamuller veya belirli faaliyet bölümündeki tüm stoklar gibi geniş sınıf bazında indirim yapmak uygun değildir.

Stok Maliyetinin Unsurları

Stok maliyeti satın alma maliyetleri, dönüştürme maliyetleri ve stokun mevcut konumuna ve durumuna getirilmesi için katlanılan diğer maliyetlerden oluşur.

Satın alma maliyetleri satın alma fiyatını, ithalat vergilerini, iade alınamayacak diğer vergileri, taşıma, yükleme-boşaltma ve edinimle doğrudan ilişkilendirilebilen diğer giderleri içerir.

Ticari iskontolar ve benzeri indirimler maliyetten düşülür.

Dönüştürme maliyetleri direkt işçilik gibi üretimle doğrudan ilişkili maliyetleri ve sabit-değişken genel üretim giderlerinden sistematik dağıtılan tutarları kapsar.

Sabit genel üretim giderleri üretim miktarından bağımsız dolaylı maliyetlerdir.

Değişken genel üretim giderleri üretim miktarıyla birlikte değişen dolaylı malzeme ve işçilik gibi giderlerdir.

Kapasite, Ortak Ürün ve Maliyete Alınmayanlar

Sabit genel üretim giderleri normal kapasite esas alınarak dönüştürme maliyetlerine dağıtılır.

Normal kapasite, normal koşullarda birkaç dönem veya sezonda beklenen ortalama üretim miktarıdır.

Düşük üretim veya atıl kapasite nedeniyle birim stok maliyeti artırılmaz; dağıtılmayan genel giderler gerçekleştiği dönemde giderleştirilir.

Anormal derecede yüksek üretimde ise birime düşen sabit genel gider azalır.

Aynı üretim sürecinde birden fazla ürün ortaya çıkarsa ve dönüştürme maliyetleri ayrı belirlenemezse maliyetler ürünler arasında mantıklı ve tutarlı biçimde dağıtılır.

Yan ürünler önemsizse genellikle net gerçekleşebilir değerle ölçülür ve bu tutar ana ürün maliyetinden düşülür.

Normalin üstündeki hammadde fireleri, gereksiz depolama maliyetleri, stokun mevcut konumuna katkısı olmayan genel yönetim giderleri ve satış maliyetleri stok maliyetine dahil edilmez.

Finansman Bileşeni ve Maliyet Teknikleri

Stoklar vadeli ödeme koşullarıyla alınmışsa ve işlem etkin bir finansman bileşeni içeriyorsa, peşin fiyat eşdeğeri ile ödenen toplam tutar arasındaki fark finansman dönemi boyunca faiz gideri olarak muhasebeleştirilir.

Bu kural, vadeli alım farklarının otomatik biçimde stok maliyetine eklenmeyeceğini gösterir.

Sonuçlar maliyete yakınsa standart maliyet yöntemi veya perakende yöntemi kullanılabilir.

Standart maliyetler hammadde, işçilik, etkinlik ve kapasite kullanımının normal düzeylerini dikkate alır ve düzenli gözden geçirilir.

Perakende yöntemi, benzer kâr marjlarına sahip ve hızlı değişen çok sayıda stok kalemi bulunan perakende işletmelerinde kullanılır.

Maliyet Hesaplama Yöntemleri

Normal şartlarda birbirinin yerine geçmeyen stok kalemleri ile özel projeler için üretilen veya ayrılan mal ve hizmetlerin maliyeti özel maliyet belirleme yöntemiyle tespit edilir.

Bu, belirli maliyetlerin belirli stok kalemleriyle ilişkilendirilmesi anlamına gelir.

Ancak birbirinin yerine geçebilen çok sayıda stokta bu yöntem uygun değildir.

Diğer stokların maliyeti FIFO veya ağırlıklı ortalama maliyet yöntemiyle belirlenir.

Benzer nitelik ve işletme açısından benzer kullanıma sahip bütün stoklar için aynı yöntem uygulanır.

Niteliği veya kullanımı farklı olan stoklarda farklı yöntem kullanılabilir.

Coğrafi konum veya vergi kurallarındaki fark tek başına farklı maliyet yöntemi seçmek için yeterli değildir.

Giderleştirme ve Açıklamalar

Stoklar satıldığında defter değeri, ilgili hasılatın finansal tablolara alındığı dönemde giderleştirilir.

Net gerçekleşebilir değere indirme tutarları ve stok kayıpları oluştukları dönemde gider olarak kaydedilir.

Net gerçekleşebilir değerde sonradan artış varsa önceki indirim tutarıyla sınırlı iptal yapılır ve bu iptal giderleştirilen stok tutarını azaltır.

Finansal tablolarda stokların ölçümünde kullanılan muhasebe politikaları, maliyet yöntemleri, toplam defter değeri, stok sınıfları itibarıyla defter değerleri, giderleştirilen stok tutarı, indirim ve iptal tutarları, indirim iptaline neden olan olaylar ve teminat gösterilen stokların defter değeri açıklanır.