SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borçlanma Araçları Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Borçlanma Araçları Piyasası, Borsa İstanbul bünyesinde sabit getirili menkul kıymetlerin organize, şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmesini sağlayan piyasadır.

Bu piyasanın amacı, borçlanma araçlarının likiditesini artırmak ve fiyat, oran, getiri ve işlem bilgisi akışını hızlandırmaktır.

Piyasanın tarihsel gelişimi de bu amaca göre genişlemiştir.

İlk olarak 17 Haziran 1991 tarihinde Kesin Alım Satım Pazarı ile faaliyete geçmiş; sonrasında Repo Ters Repo Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı, Pay Senedi Repo Pazarı, Gözaltı Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı eklenmiştir.

Hazine tarafından ihraç edilen dış borçlanma araçlarının işlem gördüğü Uluslararası Tahvil Pazarı da daha sonra BAP bünyesine dahil edilmiştir.

Piyasanın işleyişinde fiyat kavramı merkezi önemdedir.

Fiyat, bir menkul kıymette 100 birim nominal üzerinden verilen değerdir; altın tahvilleri ve altına dayalı kira sertifikalarında ise belirlenen saflıktaki 1 gram altını temsil eden 1 nominal kıymet için verilen değer anlamına gelir.

Menkul kıymetin emir giriş yöntemine göre fiyat temiz, kirli veya takas fiyatı olarak adlandırılabilir.

Temiz fiyat, işlemiş faizi veya birikmiş kirayı içermeyen fiyattır.

Kirli fiyat denildiğinde, çıplak fiyata valöre kadar biriken faiz ya da kira getirisinin eklenmiş hali anlaşılır.

Takas fiyatı ise işlemin takas tutarının hesaplanmasında kullanılan fiyattır.

Bu ayrım özellikle kuponlu tahvil ve kira sertifikası gibi dönemsel getiri taşıyan araçlarda önemlidir, çünkü yatırımcı yalnız nominal fiyata değil, valör tarihine kadar biriken getiriye de bakar.

İşlemiş faiz veya birikmiş kira, dönemsel kupon faizinin veya kira getirisinin ilgili kupon dönemi içinde valör tarihine kadar geçen gün sayısına isabet eden tutarıdır.

İlk kupon döneminde ihraç tarihinden, diğer dönemlerde son kupon ödeme tarihinden valör tarihine kadar geçen gün sayısı dikkate alınır.

İhraç değeri, menkul kıymetin ilk ihraç fiyatıdır; nominal değerin altında satış iskontolu, üstünde satış primli, eşit satış başabaş satış olarak adlandırılır.

İtfa, sabit getirili menkul kıymetin vade sonunda anapara ve varsa kupon faizinin yatırımcıya ödenmesidir.

Kupon faizi belirli dönemlerde ödenen faizdir; nominal değer ise vade sonunda ödenecek anapara tutarıdır.

Bu kavramlar, borçlanma araçlarında getirinin ve nakit akışının nasıl hesaplandığını açıklar.

Repo ve ters repo da Borçlanma Araçları Piyasasının temel işlem türlerindendir.

Repo, sermaye piyasası araçlarının geri alma taahhüdüyle satımıdır; ters repo ise geri satma taahhüdüyle alımıdır.

Repo işlemlerinde başlangıç ve bitiş valörü kavramları kullanılır.

Valör tarihi, işlemden doğan menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerinin yerine getirileceği, yani takasın gerçekleşeceği tarihtir.

Repo ters repo pazarları ile taahhütlü işlemler pazarında Valör 1 işlemin başlangıç valörü, Valör 2 ise bitiş valörüdür.

Bu nedenle BAP'ta işlem fiyatı kadar takas günü ve nakit akışının zamanlaması da işlem kararının parçasıdır.

Borçlanma Araçları Piyasasında işlem yapabilecek kuruluşlar sınırlıdır.

Borsa Yönetmeliği ve ilgili Borsa düzenlemeleri uyarınca işlem yapma yetkisi verilmiş yatırım kuruluşları ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası piyasada işlem yapabilir.

Gerekli şartları sağlayan kişiler temsilci olarak işlem yapabilir.

Piyasada işlem yapacak bütün üyelerin taahhütname imzalaması, Takasbank'ta gerekli hesapları açtırması, Takasbank tarafından belirlenen teminatları yatırması ve işlemlerin gerçekleştirilmesine ilişkin Borsa tarafından belirlenen diğer yükümlülükleri yerine getirmesi gerekir.

Bu şartlar, piyasanın yalnız emir eşleşmesine değil, takas güvenliğine ve yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesine dayandığını gösterir.

Piyasada işlem görebilecek sermaye piyasası araçları pazar bazında Yönetim Kurulu tarafından belirlenir.

TCMB, Hazine, Hazine tarafından kurulan varlık kiralama şirketleri ve Hazine tarafından görevlendirilen kamu sermayeli kurumlarca kurulan varlık kiralama şirketleri tarafından yurt içinde ihraç edilen araçlar, ihraç günü veya ihale ya da doğrudan satış sonuçlarının ilan edildiği andan itibaren ilgili pazarda işlem görmeye başlayabilir.

Hazine tarafından yurt dışında ihraç edilen sermaye piyasası araçları ihraç tarihinde işlem görmeye başlar.

Diğer araçların işlem göreceği tarih KAP'ta ilan edilir.

Borsa dışında halka arz edilmeksizin ihraç edilen araçlar ise BAP'ta yalnız nitelikli yatırımcılar arasında alım satıma konu olabilir; bu koşulun sağlanması işlem yapan yatırım kuruluşlarının sorumluluğundadır.

Piyasada kamu ve özel sektör borçlanma araçları yer alabilir.

Kamu menkul kıymetleri arasında devlet tahvilleri, hazine bonoları, TCMB likidite senetleri, gelir ortaklığı senetleri, gelire endeksli senetler ve kamu kira sertifikaları sayılır.

Özel sektör tarafında özel sektör tahvilleri, finansman bonoları, varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler, özel sektör kira sertifikaları ve yapılandırılmış borçlanma araçları bulunabilir.

Devlet tahvili, ihraç tarihinde bir yıl ve daha uzun vadeli devlet iç borçlanma senedidir; hazine bonosu ise vadesi bir yıldan kısa olan devlet iç borçlanma senedidir.

Finansman bonosu, ihraççının nominal değeri vadede veya vadeye kadar taksitlerle ödeme taahhüdünü içeren kısa vadeli borçlanma aracıdır.

Bu örnekler, BAP'ın hem kamu finansmanı hem de özel sektör borçlanması için ikincil piyasa altyapısı sunduğunu gösterir.

İşlem saatleri pazar bazında belirlenir.

Piyasada işlemler hafta içi genel olarak 09.30 ile 17.30 arasında yapılır; Pay Senedi Repo Pazarı 10.00'da başlar.

Aynı gün valörlü işlemler için seans bitiş saati çoğu pazarda 14.00'tür.

Yatırım fonu işlemlerinde aynı gün valörlü veya aynı gün başlangıç valörlü işlemler 17.30'a kadar yapılabilir.

Uluslararası Tahvil Pazarı'nda aynı gün valörlü emir girişi yapılamaz.

Ayrıca açık piyasa işlemleri çerçevesinde Repo Ters Repo Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı'nda 09.00 ile 09.30 arasında TCMB sisteme emir iletebilir; bu zaman diliminde diğer üyeler emir iletemez.

Bu kurallar, valör ve işlem saatinin BAP'ta işlem stratejisinin ayrılmaz parçası olduğunu gösterir.

Emirler BISTECH işlem platformuna uzaktan erişimle, üye merkezlerinden işlem terminalleri veya FIX protokolü üzerinden iletilir.

Sisteme erişimde sorun yaşanırsa emirler telefonla da iletilebilir.