SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Vadeli İşlemler ve Opsiyon Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, Borsa İstanbul bünyesinde türev sözleşmelerin işlem gördüğü organize piyasadır.

Bu piyasada işlem gören araçların değeri, dayanak varlık adı verilen başka bir sermaye piyasası aracı, mal, kıymet, ekonomik veya finansal gösterge, emtia ya da bunlara dayalı senetler üzerinden belirlenir.

Bu nedenle VİOP'u Pay Piyasası veya Borçlanma Araçları Piyasasından ayıran temel nokta, işlem konusunun çoğu zaman doğrudan dayanak varlığın kendisi değil, bu varlığa bağlı hak ve yükümlülükleri düzenleyen sözleşme olmasıdır.

Piyasa, standart sözleşmelerin elektronik sistemde emir ve eşleşme kurallarıyla işlem görmesini sağlar.

Vadeli işlem sözleşmesinde taraflar, ilerideki bir tarihte dayanak varlığı baştan kararlaştırılmış fiyat, miktar ve nitelik üzerinden alma ya da satma borcu altına girer.

Opsiyon sözleşmesi ise opsiyonu alan tarafa ödediği prim karşılığında belirli vadede veya vadeye kadar dayanak varlığı önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte alma veya satma hakkı verir; satan tarafı ise aldığı prim karşılığında bu alma veya satmaya yükümlü kılar.

Opsiyon primi, opsiyon sözleşmesini alan tarafın sözleşmedeki haklar için satan tarafa ödediği tutardır.

Bu ayrım önemlidir: vadeli işlem sözleşmesinde taraflar yükümlülük altına girerken, opsiyon alıcısı hak sahibi olur; opsiyon satıcısı ise bu hakkın kullanılmasına katlanma yükümlülüğü taşır.

Pozisyon kavramları da sözleşme türüne göre değerlendirilir.

Açık pozisyon, piyasada gerçekleşen işlemler sonucunda veya Takas Mevzuatında belirtilen yöntemlerle oluşan ve henüz ters işlem, nakdi uzlaşma, fiziki teslimat ya da mevzuattaki diğer yollarla kapatılmamış pozisyondur.

Uzun pozisyon, vadeli işlem sözleşmelerinde vade geldiğinde dayanak varlığı belirli fiyat ve miktarda satın alma veya nakdi uzlaşma yükümlülüğü anlamına gelir.

Alım opsiyonunda uzun pozisyon, dayanak varlığı satın alma veya nakdi uzlaşmada bulunma hakkı; satım opsiyonunda ise dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşmada bulunma hakkı verir.

Kısa pozisyon, vadeli işlemde dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşma yükümlülüğü; alım opsiyonunda satma yükümlülüğü; satım opsiyonunda satın alma yükümlülüğü doğurur.

Bu nedenle uzun her zaman lehte beklenti, kısa her zaman basit satış anlamına gelmez; sözleşmenin türü ve hakkın yönü dikkate alınır.

VİOP'ta işlem gören sözleşmeler türlerine ve işlem esaslarına göre pazarlara ayrılır.

Piyasa çatısı altında dövize, elektriğe, emtiaya, endekslere, kıymetli madenlere, borsa yatırım fonlarına, paylara, yabancı endekslere, metallere, faize ve devlet iç borçlanma senetlerine dayalı ayrı türev pazarları bulunur.

Emir eşleştirmeleri ve özel işlem bildirimleri ilgili pazar altında gerçekleşir.

Ayrıca pazarlar altında işlem istatistiklerinin toplu yayımlanması amacıyla pazar segmentleri tanımlanabilir.

Bu ayrım, farklı dayanak varlıkların aynı türev piyasa çatısı altında, fakat kendi işlem mantığına uygun sınıflandırmayla izlenmesini sağlar.

Günlük iş akışı, piyasanın düzenli çalışması için belirlenmiş dönemlerden oluşur.

İşlem yapılmayan dönemler, sistem açık olsa da emir girişi, özel işlem bildirimi veya işlem gerçekleşmesinin mümkün olmadığı zamanlardır.

Bu dönemde kullanıcılar sisteme bağlanabilir, sorgulama yapabilir, önceki günlerden kalan belirli emirleri iptal edebilir veya inaktif hale getirebilir, miktar azaltımı ya da daha kötü fiyatla değişiklik yapabilir ve daha sonra gönderilmek üzere inaktif emir hazırlayabilir.

Bu dönem işlem üretmez; sistemin yeni güne hazırlanması ve bekleyen emirlerin kontrollü yönetimi için kullanılır.

Açılış seansı, emirlerin belirli süre boyunca eşleşme yapılmadan sisteme kabul edildiği ve bu süre sonunda tek fiyat yöntemiyle eşleştirildiği seanstır.

Tek fiyat yönteminde emirler fiyat ve zaman önceliğine göre sıralanır; en çok işlem miktarını gerçekleştirecek fiyat denge fiyatı olur.

Birden fazla fiyat aynı miktarı sağlıyorsa işlem görmeden kalan miktarı en aza indiren fiyat, bu da eşitse alış ve satış emirlerinin toplam miktar dengesine göre yüksek, düşük veya aritmetik ortalama fiyat belirlenir.

Denge fiyatı açılış seansı fiyatı olarak ilan edilir.

Açılış seansı emir toplama ve eşleştirme aşamalarından oluşur; emir toplama aşamasında emir girilebilir, değiştirilebilir, iptal edilebilir veya inaktif emir aktive edilebilir.

Normal seans, fiyat ve zaman önceliğine dayanan çok fiyat yöntemiyle işlemlerin gerçekleştirildiği ana seanstır.

Bu dönemde normal ve akşam seansında geçerli olabilecek emirler girilebilir, özel işlem bildirimi yapılabilir, emirlerde miktar ve fiyat değişikliği gerçekleştirilebilir, geçerlilik süresi değiştirilebilir, emirler iptal edilebilir veya inaktif hale çekilebilir, inaktif emirler sisteme gönderilebilir ve esnek sözleşme oluşturulabilir.

Gün sonunda günlük değerleme için kullanılacak uzlaşma fiyatları duyurulur; vadenin bittiği günlerde ayrıca vade sonuna ilişkin uzlaşma fiyatı belirlenir.

Uzlaşma fiyatı, hesapların güncellenmesinde ve nakdi uzlaşma veya fiziki teslimatta kullanılan fiyat olduğu için VİOP'ta yalnız işlem fiyatı değil, gün sonu değerleme ve teminat süreçleri açısından da kritik bir göstergedir.

Akşam seansı, normal seans sonrasında fiyat ve zaman önceliğine dayanan çok fiyat yöntemiyle işlem yapılan dönemdir.

Bu seansta gerçekleşen işlemler bir sonraki normal seans işlemi olarak değerlendirilir.

Akşam seansında geçerli günlük emir girilebilir, bu emirlerde miktar ve fiyat değişikliği yapılabilir, emirler iptal veya inaktif edilebilir ve inaktif emirler aktif hale getirilebilir.

Akşam seansına dahil olmayan sözleşmelerde ve dahil olan sözleşmelerde günlük iş akışı saatleri farklıdır; bazı sözleşmeler için normal seans sonrası akşam seansı 19.00-23.00 aralığında yapılabilir.

Gün sonu işlemleri ise raporların oluşturulması, dağıtımı ve sistemin bir sonraki işlem gününe hazırlanması için yürütülür.

VİOP'ta teknoloji temelli emir iletimi ve hız unsurları ayrıca tanımlanmıştır.

Algoritmik emir iletim sistemleri, parametreleri önceden belirlenmiş kurallar setine bağlı olarak insan müdahalesi olmadan yazılımlar aracılığıyla emir üreten sistemlerdir.

Yüksek frekanslı işlem kullanıcıları, algoritmik emir üretim ve iletim sistemleriyle yüksek hızda ve çok sayıda emir iletme ve işlem gerçekleştirme potansiyeline sahip kullanıcılardır.

Eşyerleşim ise piyasa üyeleri, müşteriler, veri yayın kuruluşları ve servis sağlayıcılara ait sistemlerin, sisteme en yakın şekilde konuşlandırılarak emir iletimi ve veriye erişimde hız kazandıran veri merkezi hizmetidir.

Bu kavramlar VİOP'ta işlem hızının ve teknolojik altyapının piyasa işleyişinin ayrılmaz parçası olduğunu gösterir.

Piyasa yapıcılığı, likidite ve düzenli fiyat oluşumunu destekleyen özel bir uygulamadır.

Piyasa yapıcılık programında minimum emir büyüklüğü, maksimum alım satım fiyat aralığı, piyasada bulunma oranı, vadeye kalan gün sayısı ve sorumlu olunan sözleşmeler gibi unsurlar bulunur.

Piyasa yapıcı, sorumlu olduğu sözleşmelerde belirlenen miktarda alış ve satış emri bulundurmalı, alış ve satış fiyatları arasındaki farkı belirlenen sınırlar içinde tutmalı ve bu yükümlülükleri piyasanın açık olduğu süreye göre belirli oranda karşılamalıdır.

Normal seans ve akşam seansı piyasa yapıcılığı ayrı değerlendirilebilir.

Olağanüstü oynaklık veya diğer istisnai hallerde piyasa yapıcı yükümlülüklerinin geçici olarak esnetilmesini veya kaldırılmasını talep edebilir; Borsa değerlendirmesine göre geçici değişiklik yapabilir.