SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Pay Piyasası (Piyasanın İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

Pay Piyasası, Borsa İstanbul içinde payların ve pay benzeri ya da pay piyasası altında işlem görmesi uygun görülen diğer sermaye piyasası araçlarının alınıp satıldığı organize işlem ortamıdır.

Bu piyasanın temel altyapısı BISTECH Pay Piyasası Alım Satım Sistemi'dir.

Sistem, her bir sermaye piyasası aracı için alış ve satış emirlerinin toplandığı, sıralandığı, gösterildiği ve işlemlerin gerçekleştirildiği elektronik emir defterleri üzerinden çalışır.

Bu nedenle Pay Piyasasını anlamak, yalnızca pay senedinin ne olduğunu bilmek değil, hangi araçların hangi pazarda işlem gördüğünü, emirlerin hangi kurallarla karşılaştığını ve pazar ayrımının hangi risk ve likidite mantığına dayandığını kavramaktır.

Pay Piyasasında işlem görecek paylar ve diğer sermaye piyasası araçları Borsa İstanbul Yönetim Kurulu kararıyla belirlenir.

İşlem görecek pazar, platform veya sistem bilgisi ile ilgili diğer bilgiler işlemler başlamadan önce Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda ilan edilir.

Pay, anonim ortaklıklarca ihraç edilen ve şirket sermaye payını temsil eden menkul kıymettir; pay sahibi olmak, şirkete ortak olmayı ifade eder.

Yeni pay alma hakkı ise payları Borsada işlem gören ortaklıkların bedelli sermaye artırımlarına mevcut ortakların öncelikli katılma hakkıdır.

Bu hak kullanım süresi içinde, hakkın kendisinin alınıp satılabilmesi için ayrı işlem sırası açılabilir.

Böylece mevcut ortak sermaye artırımına katılma imkanını kullanabilir veya bu ekonomik değeri piyasada devredebilir.

Borsa yatırım fonları da Pay Piyasasının önemli araçlarındandır.

Borsa yatırım fonu, katılma payları Borsa İstanbul'da işlem gören ve portföydeki varlıkların ya da nakdin teslimi yoluyla katılma payı oluşturulmasına veya iade karşılığında varlık ya da nakit alınmasına imkan veren, tüzel kişiliği bulunmayan fon malvarlığıdır.

Bu fonlar çoğunlukla bir endeksi baz alır ve baz aldığı endeksin performansını yatırımcıya yansıtmayı amaçlar.

Yetkili yatırım kuruluşları aracılığıyla yatırımcılardan toplanan nakit, baz alınan endeksteki sermaye piyasası araçlarının satın alınmasıyla portföye dönüşür.

BYF katılma belgeleri Pay Piyasasında işlem görebildiği için yatırımcı, tek tek varlık almak yerine endeks veya varlık sepeti performansına borsa üzerinden erişebilir.

Pay Piyasasında yapılandırılmış ürünler de yer alır.

Varant, sahibine dayanak varlığı veya göstergeyi önceden belirlenen fiyattan belirli bir tarihte ya da belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren menkul kıymetleştirilmiş opsiyon niteliğinde bir araçtır.

Varant alan yatırımcı dayanak varlığı değil, alma veya satma hakkını satın alır.

Alım ve satım hakkı veren, Avrupa veya Amerikan tipi varantlar işlem görebilir.

Sertifikalar ise önceden belirlenmiş koşullar oluştuğunda yatırımcıya alacak hakkı veren yapılandırılmış finansal ürünlerdir.

Turbo, iskontolu ve endeks sertifikaları bu gruba örnek verilebilir.

Bu araçlarda ihraççının mali durumu ve ödeme kabiliyeti önemlidir, çünkü ihraç elde edilen fonlardan ve yatırımcıya karşı yükümlülüklerden sorumludur.

Pay Piyasası pazar yapısı, araçların özelliklerine ve işlem gören şirketlerin büyüklük, derinlik ve likidite niteliklerine göre ayrılmıştır.

Yeni yapılanmada Yıldız Pazar, Ana Pazar, Alt Pazar, Yakın İzleme Pazarı, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı bulunur.

Yıldız, Ana ve Alt Pazar arasındaki geçişlerde piyasa değeri, fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri, fiili dolaşım oranı, imtiyaz durumu, yerli fon ilgisi, likidite ve bazı ek kriterler kullanılır.

Örneğin fiili dolaşım, yatırımcılar arasında serbestçe işlem görebilen pay oranını; likidite ölçümü ise belirli işlem hacminin fiyatta yaratacağı ortalama etkiyi ifade eder.

Bu kriterler, benzer işlem derinliği ve risk profiline sahip payların aynı işlem ortamında gruplanmasına hizmet eder.

Birincil piyasa işlemleri ile ikincil piyasa işlemleri arasındaki fark sınavlarda sık sorulan bir mantık ayrımıdır.

Birincil piyasa, payların ilk kez yatırımcıya satıldığı ve ihraççıya fon sağlandığı aşamadır.

Pay Piyasasında halka arz işlemlerinde sabit fiyat veya değişken fiyat yöntemleri uygulanabilir.

Sabit fiyat yönteminde emirler ihraççı tarafından belirlenen tek fiyatla sisteme gönderilir; fiyat önceliği olmadığı için zaman önceliği belirleyici olur.

Talep satılacak miktara eşit veya azsa emirler tam karşılanır; fazla talepte dağıtım zaman önceliğine göre birer lot verilerek yapılır.

Değişken fiyat yönteminde emirler belirlenen fiyat aralığında girilir; talep arzı aşarsa fiyat ve zaman önceliğine göre halka arz fiyatı ve dağıtım sırası belirlenir.

Bu yöntemler, halka arzda hem şeffaflık hem de dağıtım disiplini sağlar.

İkincil piyasa, daha önce ihraç edilmiş pay ve araçların yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasadır.

İkincil piyasanın temel işlevi likiditedir; yatırımcı payını ihraççıya geri götürmeden piyasada başka yatırımcıya satabilir.

Borsa İstanbul Pay Piyasasında pazar yapılanması, işlem gören payların derinliğini artırmak ve benzer nitelikteki payları bir arada değerlendirmek amacıyla düzenlenmiştir.

Pazarlar arası geçişler belirli dönemlerde ve ölçütlere göre yapılır; Genel Müdür, payda alınmış tedbirleri, yürütülen incelemeleri veya piyasa koşullarını dikkate alarak değerlendirme dışı bırakma ya da pazar değişikliği yapmama kararı verebilir.

Bu da pazar sınıflandırmasının yalnız mekanik eşiklerden ibaret olmadığını, piyasa güvenliğiyle birlikte değerlendirildiğini gösterir.

Piyasa Öncesi İşlem Platformu, halka açık ortaklık statüsünde olmakla birlikte payları Borsada işlem görmeyen ortaklıkların paylarının belirlenen platformda işlem görmesi için oluşturulmuştur.

Bu platformda tek fiyat yöntemi uygulanır ve gün içinde belirli sayıda fiyat belirlenir.

Platformdaki paylar brüt takasa tabidir; açığa satışa ve kredili menkul kıymet işlemlerine konu edilemez.

Bu sınırlamalar, işlem derinliği ve yatırımcı koruması bakımından daha hassas bir işlem ortamı kurulduğunu gösterir.

Girişim Sermayesi Pazarı ise halka açık olmayan ortaklıkların sermaye artırımı yoluyla çıkarılan paylarının ve uygun görülen diğer araçların yalnız nitelikli yatırımcılar arasında işlem gördüğü pazardır.

Bu pazarda nitelikli yatırımcı olup olmadığını bilme ve gerektiğinde belgeleme sorumluluğu emri ileten üyededir.

Pay Piyasasında özel işlem türleri de bulunur.