SPL Finansal Piyasalar T.C. Merkez Bankası Piyasaları ve Bankalararası Piyasalar Konu Anlatımı

TCMB piyasalarını öğrenirken konuyu yalnızca işlem adları olarak değil, para politikasının piyasaya nasıl aktarıldığı sorusu üzerinden okumak gerekir.

Bir ekonomide kaynakların tam istihdamı, sürdürülebilir büyüme, fiyat istikrarı ve ödemeler dengesi istikrarı gibi hedefler vardır; ancak bu hedefler her zaman aynı yönde hareket etmez.

Merkez bankacılığının tarihsel gelişimi içinde özellikle 1970’lerden sonra enflasyon deneyimleri, para politikasının temel odağını fiyat istikrarına yaklaştırmıştır.

Türkiye’de de TCMB Kanunu’ndaki düzenlemelerle Bankanın temel amacının fiyat istikrarını sağlamak olduğu, para politikasını ve kullanacağı araçları doğrudan kendisinin belirleyeceği kabul edilmiştir.

Küresel finans krizi sonrasında ise fiyat istikrarının tek başına finansal istikrarı güvence altına almadığı görülmüş, TCMB makro finansal riskleri de koşullar elverdiği ölçüde politika çerçevesine dahil etmiştir.

Bu çerçevede para politikası stratejileri iki ana mantıkla açıklanır.

Ara hedefleme stratejisinde merkez bankası, enflasyonu etkileyeceği düşünülen parasal büyüklük, kur veya bilanço hedefleri gibi değişkenleri kontrol etmeye çalışır.

Parasal hedefleme, kur çapası ve merkez bankası bilanço hedeflemesi bu yaklaşımın örnekleridir.

Doğrudan enflasyon hedeflemesinde ise hükümetle birlikte belirlenen enflasyon hedefi temel politika hedefidir; merkez bankası ara hedef ilan etmeden, enflasyon tahminleri ve beklentiler hedef patikadan saptığında araçlarını buna göre kullanır.

TCMB 2002 ile 2005 arasında örtük enflasyon hedeflemesi uygulamış, 2006 başından itibaren enflasyon hedeflemesi rejimine geçmiştir.

Bu rejimde kısa vadeli faiz oranları temel para politikası aracı olarak kullanılır.

TCMB’nin piyasalarla kurduğu ilişkinin ana araçlarından biri açık piyasa işlemleridir.

Açık piyasa işlemleri, para arzını ve ekonomideki likiditeyi düzenlemek amacıyla yapılan işlemleri kapsar.

TCMB, menkul kıymet kesin alım satımı, repo, ters repo, menkul kıymet ödünç işlemleri, TL depo alma ve verme gibi araçları kullanabilir.

Repo, likidite sıkışıklığında piyasaya geçici likidite verilmesi anlamına gelir; TCMB menkul kıymeti vadesinde geri satmak üzere alır ve piyasaya TL sağlar.

Ters repo ise geçici likidite fazlasını çekmeye yarar; TCMB portföyündeki kıymeti vadesinde geri almak üzere satar.

Likidite açığı veya fazlası kalıcı nitelikteyse doğrudan alım veya doğrudan satım kullanılır.

Likidite senetleri ise açık piyasa işlemlerinin etkinliğini artırmak için TCMB tarafından kısa vadeli, iskontolu olarak ihraç edilebilen araçlardır.

Açık piyasa işlemlerinde yöntem de önemlidir.

İhale yönteminde teklifler belirli kurallara göre toplanır; geleneksel yöntemde kazanan teklif kendi faizinden veya fiyatından işlem görür, miktar yönteminde TCMB faiz veya fiyat ile toplam miktarı belirler, son fiyat yönteminde kazanan son teklifin fiyatı veya faizi uygulanır.

Kotasyon yönteminde ise faiz ya da fiyat TCMB tarafından belirlenir.

Katılımcılar tüm bankalar ve belirlenen kriterlere göre seçilen bazı aracı kurumlardır.

Repo ve ters repo işlemlerinin vadesi 91 günü aşamaz; işlemler para politikası amacıyla yürütülür ve kamuya kredi verme aracı olarak kullanılmaz.

Bu ayrım, merkez bankasının piyasa likiditesini yönetmesi ile bütçe finansmanı sağlaması arasındaki sınırı gösterir.

TCMB bünyesindeki para piyasaları, likiditenin daha kısa vadeli ve operasyonel yönetildiği alandır.

Bankalararası Para Piyasası başlangıçta bankalararası rezerv hareketlerini teşvik etmek, kaynakların verimli kullanımını sağlamak ve TCMB’nin aracılık rolüyle blind broker işlevi görmek amacıyla kurulmuştur.

Ancak 2002 sonundan itibaren TCMB bankalararası piyasanın daha sağlıklı gelişmesini teşvik etmek için bu aracılık faaliyetini bırakmış, piyasada TL depo işlemlerini kendi adına yürütmeye başlamıştır.

Gün içi likidite imkanı, gün içinde ödeme ihtiyacı doğan bankaların gün sonuna kadar geri ödemek üzere, teminat ve limitleri dahilinde faizsiz borçlanmasını sağlar.

TL depo işlemleri gecelik borç alma ve verme faizleri üzerinden yürür.

Geç likidite penceresi ise gün sonunda likidite ihtiyacı olan bankaların daha geç saatlerde, daha farklı faiz koşullarıyla TCMB’ye başvurduğu mekanizmadır.

Döviz ve efektif işlemleri, TCMB’nin Türk lirasının yabancı paralar karşısındaki değerine ilişkin piyasa koşullarını izlemesi ve gerekli gördüğünde işlem yapmasıyla ilgilidir.

Kur rejimi hükümetle birlikte belirlenirken, kur politikası kapsamındaki alım satım kararları TCMB yetkisindedir.

Dalgalı kur rejiminde TCMB belirli bir kur düzeyini hedeflemez; müdahaleler seviyeden çok aşırı oynaklıkla ilişkilidir.

Gösterge kurlar, bankalararası döviz piyasasında belirli saatlerde bankaların verdiği kotasyonların ortalamaları üzerinden hesaplanır.

Bu yöntem, döviz kurunun idari olarak sabitlenmesinden farklıdır; piyasa kotasyonları temel alınır.

Döviz piyasasında faiz farkları, büyüme farkları, göreli fiyat düzeyi, ödemeler dengesi, beklentiler ve kısa vadeli piyasa davranışları kur üzerinde etkili olabilir.

Reeskont penceresi ve zorunlu karşılıklar, TCMB araç setinin farklı yönlerini tamamlar.

Reeskont penceresi, bankalar tarafından verilen ticari senet ve belgelerin belirli koşullarla reeskonta kabul edilebilmesine dayanır; kaynak, modern merkez bankacılığı anlayışı içinde uzun süredir bankacılık sisteminin açık piyasa işlemleriyle fonlanması nedeniyle reeskont kredisinin kullanılmadığını belirtir.

Bu bilgi, her yasal aracın her dönemde aktif kullanılan politika aracı olmadığını gösterir.

Para politikası araçları ekonomik koşullara göre ağırlık kazanır veya geri planda kalır.

Açık piyasa işlemleri kısa vadeli likidite yönetiminde öne çıkarken, zorunlu karşılıklar bankacılık sisteminin bilanço davranışı ve kredi kanalını etkileyen daha yapısal bir araçtır.

Zorunlu karşılıklar, bankaların belirli yükümlülüklerine karşılık TCMB nezdinde tutmak zorunda oldukları varlıklardır ve para politikasının parasal çarpanı etkileyen aracıdır.

TCMB özellikle 2010 sonrasında zorunlu karşılıkları finansal istikrar amacıyla daha aktif kullanmıştır.

Türk lirası ve yabancı para yükümlülükler için karşılık tesis edilir; bazı dönemlerde TL karşılıkların belirli bölümü döviz veya standart altın olarak tutulabilir.

Rezerv Opsiyonu Mekanizması bu esnekliğin adıdır.

Sermaye girişlerinin hızlandığı dönemlerde bankalar döviz kaynaklarını TCMB hesaplarında daha fazla kullanarak piyasadaki döviz likiditesinin bir kısmını çeker; sermaye girişleri zayıfladığında ise mekanizma döviz likiditesi ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olabilir.

Böylece kur oynaklığı ve kredi genişlemesi üzerindeki baskı sınırlanabilir.