SPL Finansal Piyasalar Tezgahüstü Piyasalar Konu Anlatımı

Tezgahüstü piyasaları anlamak için önce organize piyasa ile aralarındaki yapısal ayrımı görmek gerekir.

Organize piyasa, belirli bir merkez, işlem platformu, yazılı kurallar, gözetim ve takas altyapısı etrafında çalışan piyasadır.

Borsa İstanbul veya New York Borsası bu mantığın tipik örnekleridir.

Tezgahüstü piyasa ise merkezi bir borsa düzeni olmadan, tarafların telefon, ekran, veri dağıtım sistemi veya başka elektronik iletişim araçları üzerinden birbirleriyle işlem kurabildiği alandır.

Bu piyasada işlem, çoğu zaman iki tarafın pazarlığına, karşılıklı limitlerine ve risk tercihlerine dayanır.

Bu nedenle tezgahüstü piyasa yalnızca borsa dışında işlem yapılan yer anlamına gelmez; aynı zamanda fiyatın, sözleşme koşullarının, vadenin, teminatın ve işlem büyüklüğünün taraflarca daha serbest belirlendiği bir piyasa mantığını ifade eder.

Bu yapının en belirgin sonucu merkezsizliktir.

Organize piyasada emirler ortak bir platformda karşılaşır ve yatırımcı çoğu zaman piyasa genelinde oluşan fiyatı görebilir.

Tezgahüstü piyasada ise aynı varlık için birden fazla aracı veya işlemci farklı kotasyon verebilir.

Yatırımcı ya da kurum, en iyi fiyatı bulmak için kotasyon sağlayan taraflarla temas kurmak zorunda kalabilir.

Likidite de farklı oluşur.

Borsada likiditenin önemli kısmı çok sayıda yatırımcı emrinden gelirken, tezgahüstü piyasada likiditeyi çoğunlukla kendi portföyünden alım satım yapan piyasa yapıcılar sağlar.

Bu piyasa yapıcılar çift taraflı kotasyon vererek bir varlıkta işlem imkanı yaratır; fakat fiyatın merkezi bir emir defterinde toplanmaması, fiyat karşılaştırmasını ve piyasa şeffaflığını zorlaştırır.

Tezgahüstü piyasaların güçlü tarafı esnekliktir.

Organize piyasalarda işlem gören ürünler belirli standartlara bağlanır; sözleşme büyüklüğü, vade, fiyat adımı, teminat ve işlem yöntemi önceden belirlenir.

Bu standartlaşma likiditeyi ve takası kolaylaştırır.

Buna karşılık tezgahüstü piyasada taraflar, özellikle türev sözleşmelerde kendi ihtiyaçlarına uygun koşullar belirleyebilir.

Örneğin forward sözleşmede fiyat, miktar ve vade tarafların anlaşmasına göre kurulur; swap sözleşmelerinde gelecekteki nakit akışları tarafların belirlediği sistem içinde değiştirilir.

Bu nedenle tezgahüstü türevler, döviz kuru ve faiz oranı gibi risklerden korunmak, finansman maliyetini yönetmek veya aktif pasif yönetimi yapmak isteyen bankalar ve büyük şirketler için önemlidir.

Esnekliğin bedeli ise daha yüksek risk ve daha sınırlı kamuyu aydınlatmadır.

Organize borsalarda takas kurumu, düzenleyici otorite ve borsa gözetimi işlem güvenliğini artırır.

Tezgahüstü piyasada işlem iki taraflı kurulduğu için karşı taraf riski doğar.

Karşı tarafın nakdi ya da işlem konusu varlığı istenen zamanda ve nitelikte teslim edememesi ihtimali, sözleşmenin merkezinde yer alan risktir.

Ayrıca işlem bilgileri çoğu zaman sadece taraflarca bilinir.

Önceki işlemlerin fiyat ve miktar verilerine kolay erişilememesi, yatırım kararlarında karşılaştırma yapmayı güçleştirir.

Merkezi veri kaynağının olmaması düzenleyici gözetimi de zorlaştırır.

Bu nedenle tezgahüstü piyasanın sunduğu özgürlük, güven, şeffaflık ve denetim bakımından ek dikkat gerektirir.

Pay piyasaları açısından tezgahüstü işlemler genellikle daha küçük ölçekli, borsa kotasyon koşullarını sağlayamayan veya organize piyasa yükümlülüklerini henüz taşıyamayan şirketlerle ilişkilidir.

Bu piyasalarda kotasyon şartlarının hiç aranmaması veya daha esnek uygulanması küçük şirketlerin sermaye piyasasından fon bulmasına yardımcı olabilir.

Fakat şirket ölçeğinin küçük olması, kamuyu aydınlatma yükümlülüklerinin hafifliği ve dolaşımdaki pay miktarının düşük olması riski artırır.

Büyük tutarlı tek seferlik işlemler fiyat oynaklığı yaratabilir; gerçek dışı haberler daha güçlü fiyat etkisi doğurabilir.

Bu nedenle tezgahüstü pay piyasası, fonlama imkanı ile yatırımcı riski arasındaki dengenin iyi okunmasını gerektirir.

Türev ürünlerde tezgahüstü piyasa daha da merkezi bir konuma sahiptir.

Forward, opsiyon ve swap sözleşmeleri kaynakta tezgahüstü türevlerin başlıca örnekleri olarak ele alınır.

Forward sözleşmeler, standartlaşmamış bir varlığın ileri tarihte alım satımını tarafların belirlediği koşullarla düzenler ve bu nedenle ikincil piyasası sınırlıdır.

Opsiyonlar bazı türlerde borsada işlem görebilse de özellikle faiz oranına dayalı opsiyonlar tezgahüstü piyasada yaygındır.

Swap sözleşmeleri ise faiz, para veya mal gibi dayanaklar üzerinden gelecekteki nakit akışlarının değiştirilmesine dayanır.

Kaynak, faiz oranına dayalı swapların tezgahüstü türev piyasaların en çok işlem gören ürünlerinden biri olduğunu vurgular.

Tezgahüstü piyasalarda düzenleme eksikliği mutlak düzensizlik anlamına gelmez; daha doğru ifade, düzenleme yoğunluğunun organize borsalara göre farklı ve çoğu zaman daha sınırlı olmasıdır.

Bu nedenle sınav açısından kritik ilişki, esneklik arttıkça tarafların kendi risk değerlendirmelerinin de önem kazanmasıdır.

Bir işlem borsada standart koşullarla yapıldığında yatırımcı fiyat, takas ve gözetim bakımından hazır bir kurumsal çerçeveye dayanır.

Aynı ekonomik amaç tezgahüstü işlemle kurulduğunda ise sözleşme şartlarını, karşı taraf limitini, teminat ihtiyacını, fiyatın adil olup olmadığını ve raporlama yükümlülüğünü taraflar daha bilinçli takip etmek zorundadır.

Bu yüzden tezgahüstü piyasalar profesyonel yatırımcılar, bankalar ve büyük ölçekli kuruluşlar için daha uygun bir alan olarak anlatılır.

2008 küresel finans krizinden sonra tezgahüstü piyasaların düzenleme mantığı değişmiştir.

Kriz öncesinde bu piyasalar büyük ölçüde esnek ve sınırlı denetimli alanlar olarak görülürken, karmaşık türev işlemlerden doğan sistemik riskler düzenleyicilerin dikkatini artırmıştır.

Bu çerçevede işlem ve pozisyon raporlaması, veri depolama kuruluşları, büyük tutarlı işlemlerin bildirilmesi, teminatlandırma, stres testleri ve merkezi karşı taraf uygulamaları öne çıkmıştır.

Merkezi karşı taraf hizmeti, alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı rolü üstlenerek takası garanti eder.

Böylece iki taraflı tezgahüstü işlemlerdeki karşı taraf riski belirli ölçüde azaltılır.

Raporlama düzenlemeleri bu dönüşümün görünür tarafıdır.

İşlemin yalnız taraflar arasında bilinmesi, toplam piyasa riskinin ölçülmesini zorlaştırdığı için veri depolama kuruluşlarına bildirim önem kazanır.

Türkiye’de MKK’nın veri depolama kuruluşu olarak yetkilendirilmesi ve türev sözleşmelerin elektronik veri deposuna raporlanması, tezgahüstü işlemlerin tamamen görünmez kalmasını engellemeye yöneliktir.

Türkiye bakımından tezgahüstü piyasaların önemli örnekleri bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasalarıdır.

Bankalar bu alanlarda genellikle özel bir düzenleme ve teminat yapısı olmadan, işlem yapacakları kurumlara tanıdıkları line limitleri içinde hareket eder.