SPL Finansal Piyasalar Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ve İlgili Diğer Düzenlemeler Konu Anlatımı

Borsa İstanbul'un hukuki yapısını anlamak için önce borsa tanımının neyi kapsadığını görmek gerekir.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'na göre borsa, anonim şirket şeklinde kurulan; sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli madenler, kıymetli taşlar ve Kurulca uygun görülen diğer sözleşme, belge ve kıymetlerin serbest rekabet şartları altında kolay ve güvenli biçimde alınıp satılmasını sağlayan yapıdır.

Bu yapı oluşan fiyatları tespit ve ilan eder, alım satım emirlerini sonuçlandıracak şekilde bir araya getirir veya bu emirlerin bir araya gelmesini kolaylaştırır.

Tanımın önemli sonucu şudur: borsa, yalnızca yatırımcıların toplandığı geleneksel bir mekan değil, kuralları belirlenmiş elektronik sistemleri, pazar yerlerini, işlem yöntemlerini ve gözetim düzenini içeren organize piyasa altyapısıdır.

Borsaların ve piyasa işleticilerinin kurulması sıkı bir izin rejimine bağlıdır.

Kuruluş için Sermaye Piyasası Kurulunun uygun görüşü üzerine Cumhurbaşkanı izni gerekir; faaliyete geçiş ise Kurul iznine tabidir.

Kuruluş izni verilebilmesi için anonim şirket biçimi, nama yazılı paylar, payların nakit karşılığı çıkarılması, belirli asgari sermaye, ödenmiş sermaye, kurucu ve önemli ortakların kanuni şartları taşıması, esas sözleşmenin mevzuata uygunluğu ve ortaklık yapısının açık ve şeffaf olması aranır.

Bu şartlar, borsanın piyasa güveni için merkezi bir kurum olmasından kaynaklanır.

Borsa, yatırımcının ve ihraççının işlem yaptığı taraf olmaktan çok, işlemlerin adil ve düzenli karşılaşmasını sağlayan kurumsal zemindir; bu nedenle ortaklık yapısından faaliyet iznine kadar kamu otoritesi gözetimi altındadır.

Kanunun borsalara verdiği faaliyet alanı geniştir.

Borsalar sermaye piyasası araçlarının ve diğer uygun görülen kıymetlerin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda işlem görmesini sağlamak üzere kota alınma ve kottan çıkarılma, borsada işlem görme ve işlem görmenin durdurulması, emirlerin iletilmesi ve eşleştirilmesi, işlemlerden doğan yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesi, borsada işlem yapma yetkisi verilmesi, disiplin düzenlemelerinin yürütülmesi, borsa gelirleri ve tahsili, uyuşmazlıkların çözülmesi, çıkar çatışmalarının önlenmesi, işletim, denetim ve gözetim sistemleri ile piyasa oluşturma ve yönetme konularında faaliyet yürütür.

Bu başlıklar borsanın yalnızca işlem ekranı sunmadığını, piyasa kalitesini oluşturan bütün kurallar dizisini yönettiğini gösterir.

Borsalar, kendilerine verilen görev ve yetkilerle ilgili düzenleme yapabilir ve bu düzenlemeleri uygulayabilir.

Ayrıca düzenlemelere tabi kurum ve kuruluşların bunlara uygun hareket edip etmediğini ve kendilerine gönderilen bilgilerin doğru olup olmadığını denetlemeye yetkilidir.

Bu yetki, işlem güvenliğinin merkezindedir.

Örneğin bir sermaye piyasası aracının hangi pazarda işlem göreceği, işlem görmenin geçici olarak durdurulması, emir eşleştirme esasları veya üyenin işlem yetkisi gibi kararlar, yalnızca özel hukuk ilişkisi gibi değil, piyasa düzenini etkileyen kurumsal kararlar olarak değerlendirilir.

Bu nedenle borsanın düzenleme ve denetim fonksiyonu, SPK gözetimiyle birlikte çalışır.

Borsa ve piyasa işleticisi arasındaki ayrım da önemlidir.

Borsayı veya borsanın piyasalarını yöneten ve işleten anonim ortaklıklar piyasa işleticisi olarak tanımlanır.

Borsalar, piyasaların işletilmesi veya yönetilmesi için bir ya da birden fazla piyasa işleticisiyle anlaşma yapabilir; ancak bu anlaşma Kurul onayı olmadan hüküm ifade etmez.

Kurul onayı sonrasında piyasa işleticisi, borsa ile yaptığı anlaşma çerçevesinde borsanın sahip olduğu hakları kullanır ve mevzuattaki yükümlülüklerin yerine getirilmesini temin eder.

Böylece piyasanın işletilmesi özel kurumsal uzmanlığa devredilebilse bile, kamu gözetimi ve borsa sorumluluğu ortadan kalkmaz.

Borsaların esas sözleşme değişiklikleri, pay devirleri ve pay devri olmasa bile doğrudan veya dolaylı kontrol devri sonucunu doğuran işlemleri Kurul iznine bağlıdır.

Kurulun izin vermediği değişiklikler veya devirler borsa ya da piyasa işleticisi üzerinde idari açıdan hüküm doğurmaz; aykırı pay devirleri ortaklık pay defterine kaydolunmaz ve yapılan kayıtlar hükümsüzdür.

Bir borsa veya piyasa işleticisinde sermaye veya oy haklarının doğrudan ya da dolaylı olarak yüzde beş veya daha fazlasını temsil eden paylara sahip olanlar, bu oranın altında olsa bile yönetim kurulu üyeliği belirleme imtiyazı veren payları bulunanlar önemli etkiye sahip ortak kabul edilir.

Bu düzenleme, borsa yönetimi üzerinde etkili olabilecek pay sahiplerinin de piyasa güveni bakımından denetlenmesini sağlar.

Kuruluş izninden sonra faaliyet izni başvurusu da süreye bağlıdır.

Kuruluşuna izin verilen borsa veya piyasa işleticisinin, kuruluş iznini aldıktan sonra en geç bir yıl içinde Kurula faaliyet izni için başvurması gerekir.

Başvuru sırasında aranan bilgi ve belgeler eksiksiz sunulduktan sonra Kurul başvuruyu altı ay içinde karara bağlar.

Bu düzenleme, kuruluş izninin tek başına piyasayı işletmeye yetmediğini gösterir.

Önce hukuki kuruluş ve ortaklık yapısı denetlenir; sonra fiilen piyasa işletmeye elverişli organizasyon, sistem ve yükümlülükler ayrıca değerlendirilir.

Böylece izin rejimi, piyasa kurumunun sadece kağıt üzerinde kurulmasını değil, düzenli ve güvenilir çalışabilecek hale gelmesini hedefler.

Borsa İstanbul, Kanunun 67. maddesindeki borsacılık faaliyetlerini yürütmek üzere aynı Kanunun 138. maddesiyle kurulmuştur.

Kanun, Borsa İstanbul'un borsa ve piyasa işleticilerinin kuruluş ve faaliyetine ilişkin izni esas sözleşmesinin ticaret siciline tesciliyle almış sayılacağını düzenler.

Borsa İstanbul'un esas sözleşmesinin 3 Nisan 2013 tarihinde tescil edilmesiyle İstanbul Menkul Kıymetler Borsası ve İstanbul Altın Borsasının tüzel kişilikleri sona ermiş; bunların varlıkları, borç ve alacakları, hak ve yükümlülükleri ile kayıt ve belgeleri başka işleme gerek olmadan Borsa İstanbul'a devrolmuştur.

Borsa İstanbul daha sonra Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası A.Ş.'nin paylarının tamamını devralarak farklı piyasa altyapılarını aynı çatı altında toplamıştır.

Borsa İstanbul'un hukuki çerçevesi birden fazla mevzuat katmanından oluşur.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ana çerçeveyi çizer; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu anonim şirket yapısına ilişkin temel kuralları sağlar.

Borsalar ve Piyasa İşleticilerinin Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Hakkında Yönetmelik kuruluş, faaliyet ve denetime ilişkin genel esasları düzenler.

Borsa İstanbul A.Ş. Borsacılık Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Yönetmeliği ile kıymetli madenler ve kıymetli taşlara ilişkin ayrı yönetmelik, Borsa İstanbul'un farklı piyasa alanlarındaki işleyişine yön verir.

Bunları Borsa İstanbul'un kendi yönetmelikleri, yönergeleri ve prosedürleri tamamlar.

Bu düzenleme yapısı sınav açısından birkaç ilişkiyi birlikte düşünmeyi gerektirir.