SPL Finansal Piyasalar Takasbank ve Borsa Para Piyasaları, Swap Piyasası ve Ödünç Pay Piyasası Konu Anlatımı

Takasbank ve Borsa bağlantılı para, swap ve ödünç pay piyasaları aynı başlık altında düşünülse de her birinin ekonomik işlevi farklıdır.

Takasbank Para Piyasası kısa vadeli Türk lirası fon ihtiyacı veya fazlası olan üyeleri buluşturur.

Ödünç Pay Piyasası, pay veya borsa yatırım fonu katılma belgesi ödünç alma ve verme taleplerini karşılaştırır.

Swap Piyasası ise tarafların para birimleri veya kıymetli madenler ile para birimleri arasında başlangıç ve bitiş valörlü değişim işlemleri yapmasına imkan verir.

Bu piyasaları bir araya getiren ortak tema, işlemlerin yalnızca alıcı ve satıcı iradesine bırakılmaması; limit, teminat, takas, garanti fonu ve temerrüt kurallarıyla kurumsal güvenlik alanına alınmasıdır.

Takasbank Para Piyasası, 1 Ekim 1996’da Takasbank bünyesinde kurulan organize bir para piyasasıdır.

Burada amaç, TL fon fazlası olan üyelerin satış, fon ihtiyacı olan üyelerin alış emirlerinin karşılaşmasıdır.

Takasbank bu piyasayı işleten kurumdur; fakat piyasa içinde alış satış kotasyonu veren bir katılımcı gibi davranmaz.

Buna karşılık gerçekleşen işlemlerden doğacak yükümlülükleri, üyelerden alınan teminatlar, garanti fonu katkı payları ve piyasa için tahsis ettiği sermaye kaynaklarıyla yerine getirmeyi taahhüt eder.

Bu ayrım önemlidir: Takasbank fiyat oluşturan taraf değil, piyasa güvenliğini sağlayan altyapı kurumudur.

TPP’de üye olabilecek kurumlar aracı kurum ve bankalarla sınırlı değildir; finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri, varlık yönetim şirketleri, sigorta ve emeklilik şirketleri, belirli kamu haznedarlığı kapsamındaki kurumlar, bazı emekli yardım sandıkları, ipotek finansmanı kuruluşları ve TCMB de üyelik çerçevesinde yer alabilir.

Üyelik için ilgili mevzuatta engel bulunmaması, sözleşmenin imzalanması, özkaynak şartlarının sağlanması, garanti fonu katkı payının yatırılması ve Takasbank’ın istediği bilgi ve belgelerin sunulması gerekir.

Üyeler, Takasbank tarafından tahsis edilen TPP limiti ve fon limiti içinde işlem yapar.

Alış emri girilirken anapara ve faiz toplamına karşılık gelen teminat yeterliliği kontrol edilir.

Böylece fon alan tarafın vade sonunda ödeme yapamama ihtimaline karşı önceden güvence oluşturulur.

TPP’nin işleyişinde emir, eşleşme ve ödeme adımları birbirini tamamlar.

Aynı gün valörlü işlemler belirlenen seans saatlerinde yapılır; vadeler gecelikten başlayıp belirlenen aylık vadeler içinde çeşitlenir.

Emirlerde müşteri tipi, emir tipi, emir türü, vade, faiz oranı ve tutar gibi unsurlar tanımlanır.

Eşleşmede alış tarafında en yüksek faiz oranlı, satış tarafında en düşük faiz oranlı emirler önceliklidir; aynı oranda zaman önceliği uygulanır.

Netleştirme sonrasında borçlu üyeler yükümlülüklerini TPP takas hesaplarına yatırır, alacaklı üyelerin tutarları Takasbank nezdindeki serbest hesaplarına aktarılır.

Temerrüt halinde ise borcun kapatılma saatine göre farklı temerrüt faiz oranları uygulanır ve zararların karşılanmasında önce temerrüde düşen üyenin kaynakları, sonra gerekli koşullarda garanti fonu devreye girer.

Ödünç Pay Piyasası, sermaye piyasası araçlarının geçici olarak ödünç alınması ve verilmesini kurallı bir yapıya bağlar.

ÖPP’de işleme konu olabilecek kıymetler, Borsa pazarlarında işlem gören, kredili alım ve açığa satış işlemlerine konu olan Yıldız Pazar ve Ana Pazar payları ile borsa yatırım fonu katılma belgeleridir.

Bu piyasa özellikle açığa satış, takas ihtiyacı veya portföy yönetimi gibi durumlarda kıymet ödünç alma gereksinimini karşılayabilir.

Takasbank ÖPP’yi işleten kurumdur ve açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraf rolünü üstlenir.

Açık teklif yöntemi, emirler eşleştiği anda Takasbank’ın tarafların arasına girerek ödünç verene karşı ödünç alan, ödünç alana karşı ödünç veren konumuna geçmesi demektir.

ÖPP’de merkezi karşı taraf rolü, karşı taraf riskini azaltmanın ana aracıdır.

Ödünç veren, kıymetin vadesinde geri dönmesini; ödünç alan ise teminatlarının yükümlülük yerine getirildiğinde iade edilmesini bekler.

Takasbank, ödünç alan üyenin yükümlülüğünü yerine getirmesi halinde teminatları sözleşme hükümlerine göre iade eder.

Menkul kıymetin iadesi mümkün olmazsa hesaplanan nakit karşılık ödenebilir.

Piyasada üyeler portföy veya müşteri hesapları adına emir verebilir; emirlerde talep veya teklif tipi, vade, valör, kıymet kodu, adet ve komisyon oranı gibi unsurlar bulunur.

Aynı gün veya ileri valörlü işlemler yapılabilir; vadesiz işlemler ödünç alana erken kapama, ödünç verene geri çağırma hakkı verir.

Teminat tamamlama çağrısı, değerlenmiş teminatın sürdürme seviyesinin altına düşmesi gibi durumlarda devreye girer.

ÖPP’de mali hakların kime ait olduğu ayrıca önemlidir.

Ödünce konu paylardan doğan bedelli ve bedelsiz sermaye artırımı ile kar payı gibi mali haklar ödünç verene aittir; fakat ödünç veren yönetsel haklarını, özellikle oy hakkını kaybeder.

Bu ayrım, ödünç işleminin ekonomik mülkiyet ile geçici kullanım arasındaki farkını gösterir.

Ödünç alan kıymeti kullanabilir, ancak vade sonunda kıymeti ve ilgili mali haklardan doğan yükümlülükleri karşılamak zorundadır.

Temerrüt halinde Takasbank teminatlara bloke koyabilir, kıymet borcunu kapatmak için süreç işletebilir ve temerrüt faizini belirlenen piyasa oranlarıyla ilişkilendirir.

Swap Piyasası ise Borsa İstanbul bünyesinde farklı bir risk yönetimi alanı sağlar.

Kaynakta Para Swap Pazarı ve Kıymetli Madenler Swap Pazarı ayrı başlıklar halinde ele alınır.

Swap, tarafların farklı para birimlerini veya kıymetli madenler ile para birimlerini belirli başlangıç ve bitiş valörleri üzerinden değiştirmesidir.

Para swapında başlangıç valöründe bir taraf TL karşılığı yabancı para verir veya alır; bitiş valöründe ters yönde yükümlülükler yerine getirilir.

Swap puanı, vade sonundaki döviz kurunun hesaplanmasında kullanılan unsurdur.

Kıymetli madenler swapında ise Türk lirası veya yabancı para karşılığında kıymetli maden değişimi yapılır.

Emir önceliği swap puanı, döviz kuru veya kıymetli maden fiyatı ve zaman önceliği gibi kurallarla belirlenir.

Swap piyasasının TPP ve ÖPP’den ayrılan yanı, işlemin tek bir nakit borç veya tek bir kıymet ödüncü olmamasıdır.

Başlangıç valöründe verilen ve alınan değerler bitiş valöründe ters yönde kapanır.

Bu nedenle tarafların yalnız bugünkü ödeme gücü değil, vade sonunda ortaya çıkacak kur, fiyat ve teslim yükümlülüğü de izlenir.

Takasbank’ın belirlediği teminat ve takas esasları, bu iki aşamalı yükümlülük yapısının güvenli biçimde tamamlanması için önemlidir.

Para swapı likidite ve kur yönetimiyle, kıymetli maden swapı ise maden ve para değişiminden doğan risklerle ilişkilidir.