SPL Finansal Piyasalar Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu (İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

BEFAS, bireysel emeklilik sistemindeki emeklilik yatırım fonu katılma paylarının daha kurallı ve merkezi bir altyapı üzerinden alınıp satılmasını sağlayan platformdur.

Kaynaktaki tanıma göre BEFAS, emeklilik yatırım fonları katılma belgelerinin platforma üye diğer emeklilik şirketlerinin müşterilerine satılmasına ve geri alınmasına, ayrıca bu işlemlerin takas ve saklamasının Takasbank sistemi üzerinden gerçekleştirilmesine imkan verir.

Bu nedenle BEFAS yalnızca bir emir iletim ekranı olarak görülmemelidir.

Platform, emeklilik şirketleri, fon kurucuları, dağıtım kuruluşları, katılımcı hesapları, fon payı havuzları, nakit netleştirme ve teminat mekanizmasını aynı işlem zinciri içinde birleştirir.

BEFAS’ın hukuki ve kurumsal arka planı, emeklilik yatırım fonu katılma paylarının alım satımını platformlaştırma kararlarına dayanır.

Platformda işlem yapabilecek kuruluşlar, emeklilik branşında faaliyet gösteren ve Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu’na tabi olan emeklilik şirketleridir.

Üyelerin Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu Kurucu ve Dağıtıcı Sözleşmesini imzalaması gerekir.

Ayrıca operatör üye olarak işlem yapması uygun görülen yatırım kuruluşları da yetkilendirme ve ortak sorumluluk taahhütnamesi imzalayarak platforma üye olabilir.

Bu yapı, BEFAS’ta kurucu, dağıtıcı ve operatör rollerinin sorumlulukla tanımlandığını gösterir.

İşlem görecek fonlar ise yalnızca Kurum tarafından yayımlanan genelge kapsamında işlem yapma zorunluluğu getirilen fon türleridir.

BEFAS’ta üyelik ve fon kapsamı, TEFAS’a benzer görünse de emeklilik sistemi bağlamı nedeniyle daha özel bir çerçeveye sahiptir.

Şirketlerin ve grup şirketinin kendi kurucusu olduğu fonların kendi katılımcıları için BEFAS üzerinden işlem görmesi zorunlu değildir.

Kurucunun faaliyetlerinin durdurulması halinde fonların platformda işlem görmeye devam edip etmeyeceği, Kurum kararındaki esaslara göre Takasbank tarafından belirlenir.

Üyeler, Kurum tarafından faaliyetleri durdurulmuşsa yeniden faaliyete başlayabileceklerine ilişkin karar Takasbank’a tebliğ edilene kadar platformda işlem yapamaz.

Buna rağmen kurucunun işlemlerindeki kısıtlama, platform kanalıyla sattığı fon paylarını geri alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bu hüküm, katılımcıların geri alım sürecinin faaliyet kısıtlarından tamamen koparılmadığını gösterir.

Platformun çalışma esasları işlem saatleri, fon fiyat bilgisi ve talimat kurallarıyla başlar.

BEFAS işlemleri Takasbank sisteminin açık olduğu günlerde yapılır.

Talimat kabulü ileri valörlü işlemler için belirlenen saatler içinde gerçekleşir; eşleşmeyen talimatlar otomatik iptal saatinde sistemden çıkarılır.

Valör atlatma, nakit netleştirme ve temerrüt başlangıç saatleri ayrı ayrı tanımlanır.

Kurucu veya operatör üye, genel çalışma saatleri içinde kalmak ve Takasbank sistemine tanımlamak koşuluyla ilgili fonlar için farklı alım satım saatleri belirleyebilir.

Her işlem gününde geçerli fon payı fiyatlarının operatör üye tarafından Takasbank’ın belirlediği geç fiyat bildirim saatine kadar sisteme tanımlanması ve Emeklilik Gözetim Merkezi’ne bilgi verilmesi gerekir.

Fiyat bilgisi olmayan fonlarda talimat girişine ve işlem gerçekleşmesine izin verilmez.

BEFAS’ta talimatlar üye temsilcileri tarafından Takasbank ekranları aracılığıyla veya web servis teknolojisiyle iletilir.

İşlemlerde öncelik, fon bazında talimatın platforma giriş saatine göre uygulanır ve işlemler TL para birimi üzerinden gerçekleştirilir.

Alım satım talimatları fon dağıtım kuruluşları tarafından katılımcı hesabı bazında iletilir.

Adına talimat girilen katılımcı hesabının Takasbank’ta tanımlı sicil numarasına sahip ve işlem yapabilir nitelikte olması gerekir.

Bu nokta, BEFAS’ın yatırım fonu müşterisinden çok emeklilik katılımcısı hesabı üzerinden çalıştığını gösterir.

Talimat sisteme girildiğinde alım işlemlerinde fon payı Kurucu BEFAS Fon Payı İhraç Havuzu Hesabı’nda, satım işlemlerinde ise Takasbank Saklama sistemindeki katılımcı hesabında bloke edilir.

Talimat türleri platformun eşleşme davranışını belirler.

Kalanı İptal Et türünde mevcut adet kadar eşleştirme yapılır ve eşleşmeyen kısım iptal edilir.

Kalanı Beklet türünde talimat parçalı eşleşebilir; iptal saatinde karşılanmayan kısım otomatik iptal olur.

Tamamını Al türünde ise havuzda talimatın tamamını karşılayacak bakiye yoksa talimat sisteme alınmaz.

Talimat iptallerinde eşleşmemiş veya limit yetersizliği nedeniyle bekleyen alım talimatları aynı gün içinde iptal edilebilir.

Eşleşen talimatlar, kurucu veya operatör üye tarafından belirlenen iptal son saatine kadar talimatı giren üye tarafından iptal edilebilir.

Fon birleşmeleri veya fiyat güncellemeleri gibi nedenlerle sistem tarafından otomatik iptal de mümkündür.

İptal son saati geçtiyse, netleştirmeye konu olmamış talimat ancak yazılı talep, kurucu onayı ve Takasbank uygunluğu ile iptal edilebilir.

İşlem ve fonlama limiti BEFAS’ın risk kontrol mekanizmasının temelidir.

Platformda işlem yapacak üyelere Takasbank değerlendirmesi sonucunda fonlama limiti tahsis edilir.

Bu limitin kullanılabilmesi için TL, USD veya euro nakit, Borsa’da işlem gören standart altın, TL cinsi devlet iç borçlanma senetleri, kira sertifikaları veya Takasbank tarafından uygun görülen VDMK teminat olarak verilebilir.

Teminatların değerinde Takasbank tarafından belirlenen değerleme katsayıları uygulanır; DİBS ve kira sertifikaları TCMB tarafından ilan edilen fiyatlarla, VDMK Takasbank teorik fiyatıyla, altın ilgili Borsa fiyatı ve TCMB döviz alış kuru ile değerlenir.

Her alım talimatı için üye bazında işlem limiti kontrol edilir.

İşlem limiti, kullanılabilir fonlama limiti, TL nakit borç kapatma hesabı bakiyesi ve valör günü gelen satış talimatları toplamından eşleşen alım talimatlarının çıkarılmasıyla hesaplanır.

Fon payı alım satım süreci bu limit ve havuz mantığı üzerinde çalışır.

BEFAS’ta alım talimatları tutar üzerinden, satım talimatları adet üzerinden iletilir.

Alım talimatında dağıtım kuruluşunun işlem limiti yeterli ve kurucunun BEFAS fon payı ihraç havuzu bakiyesi müsaitse talimat eşleştirilir.

Limit yeterli fakat havuz bakiyesi yetersizse talimat seçilen talimat türüne göre iptal edilir veya bekletilir.

Havuz yeterli fakat üye işlem limiti yetersizse talimat teminat bekleyen durumda kabul edilir ve ilgili fon adedi havuzda bloke edilir; iptal saatine kadar limit açılmazsa talimat iptal edilir.

Satım talimatında ise katılımcı hesabında yeterli fon payı varsa fonlar bloke edilerek talimat eşleştirilir.

Eşleşen ileri valörlü talimatlar valör tarihine kadar sistemde bekler ve o tarihte geçerli fon payı fiyatı üzerinden işleme alınır.

Nakit netleştirme, borç kapatma ve temerrüt hükümleri platformun son aşamasını oluşturur.

Valör gününde TL nakit tutarlar belirlenen saatte netleştirilir; fon payı bazında netleştirme yapılmaz, pay aktarımları talimat bazında katılımcı hesaplarına yansıtılır.