SPL Finansal Piyasalar Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (İşleyişi ve İlgili Düzenlemeler) Konu Anlatımı

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının elektronik merkezi bir platformda alınıp satılmasını sağlayan finansal altyapıdır.

Kaynaktaki tanıma göre platform, fon kurucularının fon paylarını platformda yer alan dağıtım kuruluşları aracılığıyla satmasına ve geri almasına imkan verir; takas ve saklama işlemleri Takasbank ile Merkezi Kayıt Kuruluşu sistemleriyle entegre şekilde, tam otomasyona dayalı yürür.

Bu tanım TEFAS’ın iki temel yönünü gösterir.

Birincisi dağıtım yönüdür: yatırım fonu, yalnız kurucusunun kendi kanalıyla değil, platformdaki dağıtım kuruluşları üzerinden yatırımcıya ulaşabilir.

İkincisi altyapı yönüdür: talimat, blokaj, nakit hareketi, fon payı hareketi ve saklama süreci ayrı ayrı dağınık işlemler olarak değil, merkezi sistem içinde izlenir.

TEFAS’ın hukuki çerçevesi yatırım fonu katılma paylarının borsalar veya takas kurumları nezdinde kurulmuş merkezi fon dağıtım platformu aracılığıyla alınıp satılabilmesine dayanır.

Platformda işlem yapabilecek kuruluşlar fon kurucuları, portföy veya işlem aracılığı faaliyeti için Kuruldan izin almış yatırım kuruluşları ve fon payı pazarlanması ve dağıtılması faaliyeti için izin almış portföy yönetim şirketleridir.

Kurucu olarak işlem yapacak üyeler kurucu sözleşmesini, dağıtıcı olarak işlem yapacak üyeler dağıtım kuruluşu sözleşmesini imzalamak zorundadır.

Bu sözleşme ayrımı, platformdaki rollerin farklı olduğunu gösterir: kurucu fonun arz ve geri alım tarafını, dağıtıcı ise yatırımcı talimatının platforma taşınmasını temsil eder.

Platformda işlem görebilecek fonlar bakımından genel kural ile istisnalar birlikte öğrenilmelidir.

Kurul tarafından işlem yapma zorunluluğu getirilen fonlar dışında, kurucunun talebiyle para piyasası fonları, para piyasası katılım fonları, kısa vadeli tahvil ve bono fonları, kısa vadeli kira sertifikaları katılım fonları ve serbest fonlar sisteme kabul edilebilir.

Buna karşılık özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonlar TEFAS’ta işlem göremez.

Portföy yönetim şirketlerinin kendi müşterileri için, kurucusu oldukları fonların alım satımını TEFAS üzerinden yapması zorunlu değildir.

Bu istisnalar dışında TEFAS’a üye olacak fonların katılma payı alım satım işlemlerinin yalnız TEFAS üzerinden yapılması esastır.

TEFAS işleyişinin ilk operasyonel halkası işlem saatleri ve fon fiyat bilgisidir.

Genel çalışma saatleri Takasbank tarafından belirlenir ve işlemler Takasbank ile MKK sistemlerinin açık olduğu günlerde yapılır.

Aynı gün valörlü ve ileri valörlü işlemler için talimat kabul, otomatik iptal, valör atlatma, nakit netleştirme ve temerrüt başlangıç saatleri ayrı tanımlanır.

Kurucu veya operatör üye, genel çalışma saatleri içinde kalmak ve Takasbank sistemine tanımlamak koşuluyla ilgili fon için farklı alım satım saatleri belirleyebilir.

Her işlem gününde geçerli fon payı fiyatının Takasbank sistemine tanımlanması gerekir.

Fiyat bilgisi olmayan fonlarda talimat girişine ve işlem gerçekleşmesine izin verilmez.

Böylece alım satımın temel dayanağı olan fiyat verisi olmadan sistem riski oluşması engellenir.

Talimat iletimi iki kanalla yapılabilir: üye temsilcileri Takasbank ekranlarından giriş yapabilir veya web servis teknolojisi kullanılabilir.

İşlemlerde öncelik fon bazında talimatın sisteme giriş saatine göre uygulanır.

Platformda işlemler, Kurul tarafından yabancı para birimi üzerinden işlem görmesine izin verilen fonlar dışında TL üzerinden yürür.

Alım satım talimatları dağıtım kuruluşlarınca müşteri bazında iletilir.

Müşteri hesabının MKK sisteminde tanımlı ve işlem yapabilir nitelikte olması gerekir; hesap fon veya emeklilik yatırım fon hesabıysa Takasbank sisteminde de işlem görebilir olmalıdır.

Serbest fon katılma payları yalnız nitelikli yatırımcılara satılabilir.

Bu kontroller, talimatın yalnız teknik olarak değil, yatırımcı ve hesap uygunluğu bakımından da doğrulanmasını sağlar.

TEFAS’ta fon payı alım talimatı verilirken dağıtım kuruluşu üç emir türünden birini seçebilir.

Kalanı İptal Et türünde mevcut adet kadar eşleşme yapılır ve karşılanmayan kısım iptal olur.

Kalanı Beklet türünde talimat, gerekli tutar tamamlanıncaya kadar parçalı eşleşebilir ve iptal saatinde kalan bölüm otomatik iptal edilir.

Tamamını Al türünde havuzda işlem miktarını karşılayacak bakiye yoksa talimat sisteme alınmaz.

Bu emir türleri, kurucu havuzundaki fon payı bakiyesi ile dağıtım kuruluşunun işlem limiti arasındaki ilişkiyi yönetir.

Talimat iptalleri de bu mantığa bağlıdır; eşleşmemiş veya limit yetersizliği nedeniyle bekleyen talimatlar belirli sürelerde iptal edilebilir, iptal saati geçen ve netleştirmeye konu olmamış talimatlar ise yazılı talep, kurucu onayı ve Takasbank uygunluğu ile iptal edilebilir.

Limit ve teminat sistemi platform güvenliğinin merkezindedir.

TEFAS’ta işlem yapacak üyelere Takasbank değerlendirmesi sonucunda fonlama limiti tahsis edilir.

Bu limitin kullanılabilmesi için nakit, standart altın, DİBS, kira sertifikası veya Takasbank tarafından uygun görülen varlığa dayalı menkul kıymetler gibi teminatlar verilir.

DİBS ve kira sertifikaları TCMB tarafından ilan edilen fiyatlarla, VDMK Takasbank teorik fiyatıyla, altın Borsa Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası fiyatı ile TCMB döviz alış kuru kullanılarak değerlenir.

Her alım talimatı için üye bazında işlem limiti kontrol edilir.

İşlem limiti, kullanılabilecek fonlama limiti, nakit borç kapatma hesabı bakiyesi ve valör günü gelen satış talimatları toplamından eşleşen alım talimatlarının düşülmesiyle hesaplanır.

Limit aşılırsa talimat kabul edilebilir fakat işleme alınmaz.

Fon payı alım satım sürecinde alım talimatları kurucunun tercihine göre adet veya tutar üzerinden, satım talimatları ise adet üzerinden iletilebilir.

Alımda hem dağıtım kuruluşunun işlem limiti hem de kurucunun TEFAS havuz hesabı bakiyesi yeterliyse talimat eşleşir.

Limit yeterli fakat havuz bakiyesi yetersizse talimat tercih edilen emir türüne göre iptal edilebilir veya bekletilebilir.

Havuz yeterli fakat üye limiti yetersizse fon adedi havuzda bloke edilir ve limit açılmazsa talimat iptal edilir.

Satımda ise müşteri hesabında yeterli fon payı varsa paylar bloke edilerek talimat eşleştirilir.

Valör gününde TL nakit tutarlar ve yabancı para tutarları ilgili saatlerde netleştirilir; fon payı bazında netleştirme yapılmaz, aktarımlar talimat bazında gerçekleşir.

Temerrüt hükümleri TEFAS’ın son güvenlik katmanıdır.