SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Kurumsal Yönetim Tebliği II-17.1 Konu Anlatımı

Kurumsal yönetim, bir şirketin yalnız ortaklarına kar üretme amacıyla değil, pay sahipleri, yönetim kurulu, yöneticiler, çalışanlar, alacaklılar, müşteriler ve diğer menfaat sahipleriyle kurduğu ilişkiler bakımından da düzenli işlemesini anlatır.

Dar anlamda konu, halka açık şirketlerde yatırımcıların haklarını koruyan sermaye piyasası kurallarıdır.

Geniş anlamda ise iyi şirket yönetimi için gerekli karar alma, denetim, açıklama ve sorumluluk düzenidir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü halka açık ortaklıkta sermaye çoğu zaman birçok yatırımcıya dağılmış, yönetim ise profesyonel yöneticiler veya hakim ortaklar eliyle kullanılabilir hale gelmiştir.

Kurumsal yönetim bu güç ayrışmasından doğan riskleri azaltmaya çalışır.

Kurumsal yönetimin temel problemi mülkiyet ile kontrolün her zaman aynı elde bulunmamasıdır.

Dağınık ortaklık yapısında küçük pay sahipleri şirketi günlük olarak denetleyemez; yöneticiler şirket varlıklarını kendi tercihleri doğrultusunda kullanabilir.

Hakim ortağın güçlü olduğu yapılarda ise denetim sorunu farklılaşır: büyük pay sahibi yönetimi yakından izleyebilir, fakat bu güç küçük pay sahipleri aleyhine kullanılabilir.

Bu nedenle kurumsal yönetim yalnız yöneticiyi pay sahibine karşı sorumlu kılan bir çerçeve değildir.

Aynı zamanda hakim ortak, azınlık, yönetim kurulu ve menfaat sahipleri arasındaki çıkar dengesini hukuki kurallara bağlayan bir sistemdir.

Tebliğin dayandığı ana ilkeler adillik, şeffaflık, hesap verebilirlik ve sorumluluktur.

Adillik, aynı durumda bulunan pay sahiplerine eşit davranılmasını ve azınlık haklarının korunmasını gerektirir.

Şeffaflık, ticari sır niteliğindeki bilgiler dışında finansal ve finansal olmayan bilgilerin zamanında, doğru, eksiksiz, anlaşılabilir ve erişilebilir biçimde kamuya açıklanmasıdır.

Hesap verebilirlik, yönetim kurulu üyelerinin anonim ortaklık tüzel kişiliğine ve pay sahiplerine karşı faaliyetlerinin sonucunu açıklayabilmesini ifade eder.

Sorumluluk ise şirket adına yapılan işlemlerin mevzuata, esas sözleşmeye, şirket içi düzenlemelere ve etik değerlere uygun yürütülmesi ve bunun denetlenmesi anlamına gelir.

Bu ilkeler birlikte okunduğunda, kurumsal yönetim soyut bir iyi niyet beyanı değil, kararların nasıl alınacağına ve nasıl açıklanacağına ilişkin bir sınav konusudur.

Türk Ticaret Kanunu çerçevesi bu yapıya pay sahipliği hakları, eşit işlem ilkesi, bilgi alma, inceleme, genel kurula katılma, oy kullanma, özel denetim isteme, rüçhan hakkı, kar ve tasfiye payı gibi araçlar sağlar.

Halka açık ortaklıklarda azınlık eşiğinin daha düşük tutulması, sermayesi yaygın şirketlerde küçük yatırımcıların ortaklık yönetimine karşı korunması ihtiyacını gösterir.

Genel kurul yalnız biçimsel bir toplantı değildir; pay sahiplerinin şirket işlerine ilişkin haklarını kullandığı ana platformdur.

Bilgi alma ve inceleme hakkı da bu platformun anlamlı çalışmasını sağlar.

Pay sahibi yeterli bilgiye ulaşamazsa oy hakkı, yönetim kurulunu seçme hakkı veya özel denetim isteme hakkı pratikte zayıflar.

Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri, bu genel şirketler hukuku zeminini halka açık ortaklıkların piyasa gerçeklerine uyarlar.

Kurul, payları borsada işlem gören halka açık ortaklıkların niteliklerine göre kurumsal yönetim ilkelerine kısmen veya tamamen uymalarını zorunlu tutabilir, usul ve esasları belirleyebilir ve uyum sağlanmadığında gerekli kararları alabilir.

Tebliğ bu yetkiye dayanarak payları Borsa İstanbul pazarlarında işlem gören ortaklıklar için uygulanacak ilkeleri ve raporlama düzenini belirler.

İlk defa halka arz edilip payları ilgili pazarlarda işlem görecek ortaklıklar da bu çerçevenin içine girer.

Zorunlu ilkelerin kapsamı belirlenirken ortaklıklar piyasa değeri ve fiili dolaşımdaki payların piyasa değeri gibi ölçütlere göre gruplara ayrılır.

Bu yaklaşım, kurumsal yönetim yükümlülüklerinin şirketin halka açıklık ve piyasa etkisiyle ilişkilendirilmesidir.

Büyük ve yaygın yatırımcı tabanına sahip ortaklıklarda kamusal etki daha yüksek olduğundan denetim ve raporlama ihtiyacı da artar.

Ancak bütün ilkeler aynı biçimde zorunlu değildir.

Bazı ilkeler doğrudan uygulanır; zorunlu olmayan ilkelerde ise ortaklıklar uyup uymadıklarını, uymuyorlarsa gerekçelerini ve bu alanda değişiklik planlayıp planlamadıklarını açıklar.

Bu sistem yatırımcıya yalnız sonuç bilgisini değil, şirketin yönetim tercihini de görme imkanı verir.

Tebliğin önemli bir uygulama alanı ilişkili taraf işlemleridir.

Halka açık ortaklıkların ilişkili taraflarla belirli nitelikteki işlemlere başlamadan önce işlemin esaslarını belirleyen yönetim kurulu kararı alması gerekir.

Bu kararların uygulanabilmesi için bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunun onayı aranır.

Bağımsız üyelerin çoğunluğu işlemi onaylamazsa konu kamuya açıklanır ve genel kurulun bilgisine sunulur; ilişkili tarafların oy kullanamayacağı bir karar mekanizması devreye girebilir.

Buradaki mantık, şirket malvarlığının hakim ortak veya yönetimle bağlantılı kişiler lehine, ortaklığın ve küçük pay sahiplerinin aleyhine kullanılmasını önlemektir.

Bağımsız yönetim kurulu üyeleri kurumsal yönetimde dengeleyici işlev görür.

Bağımsızlık, yalnız kişisel tarafsızlık iddiası değildir; kararın tarafı olan kişilerden ekonomik ve yönetsel olarak uzak durmayı, önemli işlemlerde ortaklık menfaatini ayrı değerlendirebilmeyi gerektirir.

Tebliğde bazı ortaklık tipleri ve bankalar için istisnalar düzenlenmiş olsa da temel yaklaşım, yönetim kurulunda şirketi kontrol eden iradeden bağımsız bakışın bulunmasıdır.

Kurul, zorunlu ilkelere uyum sağlanmadığında yönetim kurulunun toplanması ve karar alması için gerekli bağımsız üyelerin atanmasına kadar uzanan tedbirler alabilir.

Bu da kurumsal yönetim ilkelerinin tavsiye niteliğini aşan yönünü gösterir.

Kamuyu aydınlatma, kurumsal yönetimin yatırımcı tarafındaki en görünür sonucudur.

Faaliyet raporlarında kurumsal yönetim ilkelerine uyum, uyulmayan ilkelerin gerekçeleri, çıkar çatışmaları ve yönetim uygulamalarında değişiklik planları açıklanır.

Kurumsal Yönetim Uyum Raporu ve Kurumsal Yönetim Bilgi Formu, gönüllü ilkelere uyum durumunu ve mevcut uygulamaları yapılandırılmış biçimde gösterir.

Kurumsal internet sitesi ve Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden yapılan açıklamalar, pay sahiplerinin şirketi yalnız genel kurul günü değil, yıl boyunca izleyebilmesini sağlar.

Sürdürülebilirlik ilkelerinde de benzer bir uygula ya da açıkla yaklaşımı görülür; ortaklık ilkeleri uygulamıyorsa bunu gerekçelendirmeli, etkileri ve planları hakkında bilgi vermelidir.

Kurumsal yönetim açıklamaları yönetim kurulunun nihai sorumluluğundadır.

Bu nokta özellikle önemlidir, çünkü raporlama yalnız yatırımcı ilişkileri biriminin teknik form doldurması olarak görülemez.

Yönetim kurulu, hangi ilkelere uyulduğunu, hangi ilkelere uyulmadığını, uyulmama gerekçelerinin yatırımcı açısından ne anlama geldiğini ve ileride değişiklik planlanıp planlanmadığını değerlendirmek zorundadır.

Böylece piyasa, şirketin yönetim kalitesini geçmiş finansal sonuçların ötesinde okuyabilir.