SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Faizsiz Finans Araçları (Kavramsal Çerçeve ve Kira Sertifikaları Tebliği III-61.1) Konu Anlatımı

Faizsiz finans araçları, finansal getirinin faiz alacağına değil, reel ekonomik faaliyetle bağlantılı varlık, hak, ticaret, kira, ortaklık veya üretim ilişkisine dayanması gerektiği düşüncesinden hareket eder.

Geleneksel borç ilişkisinde para belirli bir süre için kullandırılır ve süre sonunda anaparanın yanında önceden belirlenmiş faiz ödenir.

Faizsiz finans yaklaşımı ise paranın tek başına zaman geçmesi nedeniyle getiri üretmesini kabul etmez; getirinin bir malın kullanımı, bir hakkın devri, ticari alım satım, ortak girişim, emek-sermaye ilişkisi veya eser meydana getirilmesi gibi meşru bir ekonomik temelden doğmasını arar.

Bu nedenle faizsiz finansın amacı finansmanı ortadan kaldırmak değil, finansmanın hukuki ve ekonomik dayanağını değiştirmektir.

Sermaye piyasasında bu yaklaşımın en belirgin aracı kira sertifikasıdır; ancak kira sertifikasını anlamak için önce faizsiz finansın temel yasaklarını ve yöntemlerini görmek gerekir.

Faizsiz finans sisteminde ana yasakların başında riba gelir.

Riba, borç ilişkisinde paranın zaman değeri üzerinden önceden belirlenmiş fazlalık talep edilmesi anlamında faiz yasağının temelini oluşturur.

Bunun yanında aşırı belirsizlik içeren işlemlerden, kumar veya şans unsuruna dayanan yapılardan ve konusu meşru olmayan faaliyetlerden kaçınma ilkesi vardır.

Bu ilkeler yatırımın her türlü riskten arındırılması anlamına gelmez.

Tam tersine, kârın meşru olabilmesi için yatırımcının veya fon sağlayanın ekonomik faaliyetin niteliğine uygun risk üstlenmesi beklenir.

Örneğin bir varlık kiralanıyorsa gelir, o varlığın kullanımından doğan kira akımına bağlanır; bir ortaklık kuruluyorsa sonuç kâr veya zarar paylaşımıyla ilişkilendirilir.

Bu bakımdan faizsiz finans, sabit ve koşulsuz getiri vaadinden çok varlık temelli finansman, ticaret ve risk paylaşımı kavramlarına dayanır.

Kaynağın hangi faaliyete aktarıldığı da önemlidir; meşru kabul edilmeyen konulardan gelir elde eden yapıların faizsiz finans ilkeleriyle bağdaşması beklenmez.

Faizsiz finans yöntemleri içinde mülkiyetin devri ve geri kiralama, alım satıma dayalı finansman, emek-sermaye ortaklığı, kâr-zarar ortaklığı ve eser sözleşmesine dayalı finansman farklı ekonomik ihtiyaçlara cevap verir.

Sahipliğe dayalı yapıda fon kullanıcısı bir varlığı varlık kiralama şirketine devreder; varlık kiralama şirketi bu varlığı fon kullanıcısına kiralar ve kira gelirlerini sertifika sahiplerine aktarır.

Vade sonunda varlığın yeniden fon kullanıcısına satılmasıyla yapı kapanır.

Alım satıma dayalı yapıda varlık kiralama şirketi bir emtiayı satın alıp kaynak kuruluşa vadeli ve kâr payı içeren bedelle satar; kaynak kuruluş emtiayı nakde çevirerek finansman sağlar ve vadeli bedeli öder.

Ortaklığa dayalı yapılarda yatırımcı ile girişimci veya ortaklar belirli faaliyetin sonucuna katılır.

Emek-sermaye ortaklığında bir taraf sermaye, diğer taraf emek ve tecrübe koyar; kâr önceden belirlenen orana göre paylaşılır, zarar ise girişimcinin ihmal, kötü niyet veya sözleşmeye aykırılığı yoksa sermayedara aittir.

Kâr-zarar ortaklığında taraflar sermaye koyarak faaliyetin sonucuna birlikte katlanır.

Eser sözleşmesine dayalı yapılarda ise belirli bir eserin meydana getirilmesi finansmanın temelini oluşturur.

Kira Sertifikaları Tebliği III-61.1, bu faizsiz finans mantığını sermaye piyasası aracı haline getiren çerçeveyi kurar.

Tebliğde kira sertifikası, her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla varlık kiralama şirketi tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmasını sağlayan menkul kıymet olarak tanımlanır.

Varlık kiralama şirketi, Kanun çerçevesinde münhasıran kira sertifikası ihraç etmek üzere anonim şirket şeklinde kurulan sermaye piyasası kurumudur.

Varlık kavramı, kira sertifikası ihracına dayanak haklar dışındaki her türlü varlığı ifade eder.

Bu tanımlar üç noktayı açık hale getirir: İhraç doğrudan kaynak kuruluş tarafından değil VKŞ üzerinden yapılır; yatırımcının hakkı dayanak varlık veya haktan elde edilen gelire bağlanır; sertifika, sahibine payı oranında ekonomik hak veren menkul kıymettir.

Tebliğde geçen kaynak kuruluş, sahipliğe dayalı ihraçlarda varlık ve hakları VKŞ’ye devreden sermaye şirketini veya tacir niteliğini haiz gerçek ya da tüzel kişilerin oluşturduğu adi ortaklığı ifade eder.

Yönetim sözleşmesine dayalı ihraçlarda ise sahip olduğu varlık ve hakları VKŞ adına yöneten nitelikli şirketler kaynak kuruluş olarak karşımıza çıkar.

Ortak girişim, yeni bir projeyi gerçekleştirmek, mevcut bir projeyi geliştirmek veya herhangi bir iktisadi faaliyeti finanse etmek için kurulan sermaye şirketi ya da ortaklık sözleşmesiyle oluşturulan adi ortaklıktır.

Girişimci, ortak girişimin yönetiminden sorumlu olan kişiyi veya yapıyı anlatır.

Yüklenici ise eser sözleşmesine konu eseri meydana getirmekle yükümlü sermaye şirketi veya tacir niteliğindeki gerçek ya da tüzel kişilerden oluşan yapıdır.

Bu kavramlar kira sertifikasının tek tip bir borçlanma aracı olmadığını, farklı sözleşme ilişkilerine göre şekillenen bir finansman aracı olduğunu gösterir.

Kira sertifikası türleri dayanak ilişkiye göre ayrılır.

Sahipliğe dayalı kira sertifikasında VKŞ, kaynak kuruluştan varlık veya hakkı devralır, bunu tekrar kaynak kuruluşa veya üçüncü kişiye kiralar ve kira gelirlerini sertifika sahiplerine aktarır.

Vade sonunda varlık genellikle önceden belirlenen şartlarla geri devredilir.

Yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikasında kaynak kuruluş, belirli varlık veya hakları VKŞ adına yönetir; elde edilen gelir sertifika sahiplerine yansır.

Alım satıma dayalı kira sertifikasında VKŞ bir varlığı peşin alır, kaynak kuruluşa vadeli satar ve vadeli satıştan doğan alacak yatırımcı ödemelerinin kaynağı olur.

Ortaklığa dayalı kira sertifikasında fon, bir ortak girişimin sermayesine veya faaliyet sonucuna bağlanır; yatırımcılar dayanak projedeki ekonomik sonuca payları oranında katılır.

Eser sözleşmesine dayalı kira sertifikasında ise VKŞ veya ilgili taraflar belirli bir eserin meydana getirilmesini finanse eder; eser tamamlandığında oluşan hak veya gelir sertifika sahipleri için kaynak yaratır.

Tebliğ ayrıca kira sertifikasına ilişkin genel esasları, Kurula ve borsaya başvuruyu, Kurul ücretini, ihracı, değer tespiti yapılmasını, VKŞ’lere ilişkin kuralları ve yatırımcı raporunu düzenler.

Değer tespiti, özellikle dayanak varlık veya hakkın gerçekçi biçimde fiyatlanması için önemlidir; çünkü yatırımcı geliri bu dayanakla ilişkilidir.