SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları (Kavramsal Çerçeve ve Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği VII-128.3) Konu Anlatımı

Varantlar, yatırımcıya bir dayanak varlık veya gösterge üzerinde belirli koşullarla hareket etme hakkı veren, fakat yatırımcıyı bu hakkı kullanmaya zorlamayan sermaye piyasası araçlarıdır.

Temel yapı basittir: Dayanak varlık ya da gösterge, başlangıçta belirlenen kullanım fiyatı, vade ve alma ya da satma hakkı birlikte tanımlanır.

Yatırımcı bu hak için prim öder.

Hak ekonomik değer kazanırsa dönüşüm yoluyla kaydi teslimat veya nakdi uzlaşı gerçekleşebilir; değer kazanmazsa yatırımcının kaybı çoğu durumda ödediği primle sınırlı kalır.

Bu nedenle varant, dayanak varlığın tamamını satın almadan fiyat hareketine katılma veya belirli pozisyonu koruma imkanı verir.

Varantlar opsiyonlara benzer, ancak aynı ürün değildir.

Her ikisi de dayanak varlık üzerinde geleceğe dönük bir hak tanır ve kullanılıncaya kadar dayanak varlığın mülkiyetini veya kontrolünü vermez.

Fark, piyasa yapısı ve sorumlulukta ortaya çıkar.

Opsiyonlar genellikle vadeli piyasalarda standart sözleşme olarak işlem görür; varantların özellikleri ise ihraççı tarafından belirlenir ve menkul kıymetleştirilmiş yapıdadır.

Opsiyonda pozisyonun yazıcısı yatırımcı olabilir ve teminat tamamlama yükümlülüğü doğabilir.

Varantta yatırımcı yazan taraf olmaz; her varantın tek muhatabı ihraççıdır.

Bu yüzden yatırımcıdan teminat istenmez, fakat ihraççı riski ve ürünün likiditesi önem kazanır.

Borsada varantların pay piyasası düzeninde işlem görmesi, onları türev benzeri ekonomik sonuç doğuran fakat spot piyasa kurallarıyla izlenen araçlar haline getirir.

Varantların başlıca çekiciliği asimetrik getiri ve kaldıraç etkisidir.

Dayanak varlığa göre daha düşük bir bedelle pozisyon alınır; dayanak beklenen yönde hareket ederse primin üzerinde getiri oluşabilir.

Beklenen hareket gerçekleşmezse zarar varant için ödenen bedelle sınırlanır.

Bu yapı, yatırımcıya yüksek getiri olasılığı sağlarken aynı zamanda vade, zaman değeri, oynaklık, dayanak fiyatı ve kullanım fiyatı gibi unsurlara duyarlılık yaratır.

Likidite de ayrı bir unsurdur.

Piyasa yapıcı sürekli alım satım kotasyonu vererek yatırımcının pozisyondan çıkabilmesini kolaylaştırır.

Ancak fiyatın dayanak varlığa göre hızla değişebilmesi, vadenin yaklaşmasıyla değerin erimesi ve ihraççıya bağlı geri ödeme riski, varantı yalnızca basit bir pay alternatifi olmaktan çıkarır.

Yatırım kuruluşu sertifikaları, varantlarla yakın aileden olmakla birlikte yatırımcıya verilen hakkın hesaplanma biçimi ve risk sınırları bakımından farklılaşır.

Sertifikalar, dayanak varlığın veya göstergenin fiyatına göre önceden belirlenen koşullar gerçekleştiğinde ihraççıya karşı alacak hakkı doğuran yapılandırılmış ürünlerdir.

Sertifika ihracı ihraççıyı mali yükümlülük altına soktuğundan, ihraççının kredibilitesi ve ödeme gücü yatırım kararının merkezindedir.

İskontolu sertifika, yatırımcıya dayanak varlığa piyasa değerinin altında katılma imkanı verir; bunun karşılığında yatırımcı yukarı yönlü kazancın belirli bir sınırı aşan bölümünden vazgeçebilir.

Turbo sertifika ise dayanak varlığın veya göstergenin nihai değeri ile önceden açıklanmış kullanım fiyatı arasındaki farka bağlı geri ödeme hakkı sağlar.

Nakavt özelliği varsa dayanak fiyatı veya gösterge değeri belirlenen bariyere ulaşınca ürün geçersiz hale gelebilir ve yatırımcıya hiç ödeme yapılmayabilir ya da çok düşük artık değer ödenebilir.

Sertifika türlerini ayıran nokta, yatırımcının dayanak varlığın performansına hangi sınırla katıldığıdır.

İskontolu sertifikada yatırımcı indirimli giriş avantajı elde eder, fakat çoğu yapıda üst getiri sınırını kabul eder.

Endeks sertifikasında geri ödeme tutarı dayanak göstergenin değeriyle doğrudan ilişkilendirilir.

Prim ödeyen sertifikada dayanak belirlenen bariyerin altına düşmezse vade sonunda önceden belirlenen ödeme gündeme gelir.

Bu nedenle sertifika anlatımında yalnız ürün adını bilmek yeterli değildir; bariyer, üst sınır, dönüşüm oranı, kullanım fiyatı, artık değer ve vade sonunda uygulanacak ödeme formülü birlikte okunmalıdır.

Tebliğ, yatırım kuruluşu varantı ve sertifikası ihraç edebilecek kurumları sınırlı tutar.

Esas olarak Türkiye’de veya yurt dışında yerleşik banka ve aracı kurumların, yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesine denk gelen uzun vadeli derecelendirme notuna sahip olması beklenir.

Bu nota sahip olmayan Türkiye’de yerleşik banka veya aracı kurumlar, şartı sağlayan banka ya da aracı kurumun ihraçtan doğan yükümlülükleri garanti etmesi halinde ihraç yapabilir.

Grup şirketi tarafından ihraç gibi yapılarda da garanti mekanizması devreye girer.

Bu düzenleme, ürünün ekonomik sonucunun ihraççı ödeme gücüne bağlı olmasından kaynaklanır.

Yatırım kuruluşu varantı ve sertifikasında izahname veya ihraç belgesi Kurul onayına sunulur; yetkili organ kararından itibaren belirli sürede başvuru yapılır ve izahname birden fazla belge şeklinde hazırlanır.

Ürünler halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılabilir, fakat yurt içinde tahsisli satış yapılamaz.

Nitelikli yatırımcıya satışta yetkili kuruluşlar üzerinden satış ve borsada işlem görme zorunludur.

Vade iki aydan az ve beş yıldan fazla olamaz.

Nominal değer bir kuruştan aşağı belirlenemez.

Dayanak varlık BIST 30 payı veya BIST 30 kapsamındaki pay sepeti olduğunda ve uzlaşı kaydi teslimat olarak belirlendiğinde, işleme konu olacak paylar için fiili dolaşım oranına bağlı sınır uygulanır.

Dayanak bu kapsam dışında ise nakdi uzlaşı zorunlu hale gelir.

Nakavt özelliği bulunan ürünlerde risk daha keskindir; dayanak varlık veya gösterge önceden belirlenen bariyere ulaşırsa ürün vade beklenmeden geçersiz hale gelebilir.

İhraççı bu durumda bariyeri, nakavt olan ürünleri ve varsa artık değeri kamuya açıklar.

Artık değer ödemesi varsa kısa süre içinde yatırımcıya aktarılır; yoksa yatırımcı ürünün piyasa değerini kaybetmiş olur.

Piyasa yapıcılık, bu ürünlerin işleyişinde teknik bir ayrıntı değil, yatırımcı koruma aracıdır.

İhraççı başvuruda bir aracı kurumu piyasa yapıcı olarak belirler; bu kurumun portföy aracılığı yetkisi ve iç kontrol düzenine ilişkin şartları taşıması gerekir.

Piyasa yapıcı, likidite sağlamak üzere sürekli alım satım kotasyonu verir.

Olağanüstü durumlar veya mücbir sebep dışında bu kotasyon yükümlülüğü devam eder.

Piyasa yapıcı değişirse kısa süre içinde yeni kurum belirlenir.

Böylece yatırımcı yalnızca teorik bir borsa kotuna değil, işlem yapılabilir bir piyasaya dayanır.