SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Faizsiz Finans Araçları (Kavramsal Çerçeve ve Kira Sertifikaları Tebliği III-61.1) Konu Anlatımı

Faizsiz finans araçları, finansal ilişkiyi borç verilen paranın zamanla artan getirisi üzerine değil, reel bir varlık, hak, ticari işlem, ortaklık veya üretim faaliyeti üzerine kurar.

Bu sistemde paranın zaman değeri tamamen reddedilmez; bugünkü paranın yarınki paradan farklı ekonomik değeri olabileceği kabul edilir.

Ancak bu farkın faiz biçiminde, yani paranın yalnızca kullanım süresinden doğan önceden belirlenmiş bir fazlalık olarak alınması uygun görülmez.

Getirinin meşru kaynağı bir varlığın kullanımı, bir malın satımı, bir projenin ürettiği kâr, bir ortak girişimin sonucu veya bir eserin meydana getirilmesi olmalıdır.

Bu nedenle faizsiz finansın temelinde riskin, mülkiyetin, ticari faaliyetin ve gelir paylaşımının finansal sözleşmeye gerçek bir ekonomik bağ kurması fikri vardır.

Kira sertifikaları bu yaklaşımın sermaye piyasası aracına dönüştürülmüş halidir.

Kira sertifikası, varlık kiralama şirketi tarafından ihraç edilir ve sahiplerine dayanak varlık veya haklardan elde edilen gelirler üzerinde payları oranında hak sağlar.

Burada VKŞ özel amaçlı bir şirket gibi çalışır.

Fon kullanıcısı, finansman ihtiyacı olan taraftır; yatırımcılar ise kira sertifikası satın alarak bu yapıya kaynak sağlar.

VKŞ, dayanak işlemin niteliğine göre varlığı devralabilir, kiralayabilir, fon kullanıcısına satabilir, bir ortaklığa sermaye koyabilir veya bir eser sözleşmesinin tarafı olabilir.

Yatırımcı açısından önemli nokta, getirinin yalnızca fon kullanıcısının genel borç vaadine değil, Tebliğde tanımlanan varlık, hak ve sözleşme ilişkisine bağlanmasıdır.

Sahipliğe dayalı kira sertifikasında VKŞ, kaynak kuruluştan bir varlık veya hakkı devralır ve bunu fon kullanıcısına kiralar ya da geri satılabilecek şekilde yapılandırır.

Sertifika sahiplerinin geliri genellikle bu kullanım veya kira ilişkisinden doğar.

Yönetim sözleşmesine dayalı modelde VKŞ, sahip olduğu ya da devraldığı varlık ve hakların yönetimini fon kullanıcısına bırakır; elde edilen gelirler sertifika sahiplerine aktarılır.

Alım satıma dayalı modelde VKŞ bir varlık veya hakkı peşin alıp vadeli satarak finansman sağlar.

Bu türde getiri, ticari alım satım farkı üzerinden oluşur.

Ortaklığa dayalı modelde VKŞ, bir ortak girişime sermaye koyar; gelirin kaynağı ortaklık faaliyetinden doğan kâr veya zarardır.

Eser sözleşmesine dayalı modelde ise VKŞ, belirli bir eserin meydana getirilmesi için sözleşme yapar ve finansman, üretilecek eserin teslimi veya satışından beklenen ekonomik sonuçla ilişkilendirilir.

Bu türlerin ortak noktası, sertifikanın boş bir borç senedi gibi değil, tanımlı bir ekonomik işleme dayalı olarak kurulmasıdır.

Faizsiz finans açısından risk ve getiri arasındaki bağ önemlidir.

Kira sertifikası sahipleri dayanak varlık ve haklardan elde edilen gelirler üzerinde pay sahibidir; fakat bu, her durumda sabit ve risksiz gelir elde edileceği anlamına gelmez.

Dayanak işlemden gelir doğması, varlığın kullanılması, fon kullanıcısının yükümlülüklerini yerine getirmesi, sözleşmelerin geçerli biçimde kurulması ve VKŞ’nin gelirleri doğru aktarması gerekir.

Bu nedenle Tebliğ, sadece sertifika türlerini saymakla kalmaz; VKŞ’nin kuruluşunu, esas sözleşmesini, faaliyet sınırını, belge ve kayıt düzenini, yönetim kurulu üyelerinin niteliklerini ve portföy ayrımını da düzenler.

Böylece faizsiz finans ilkesi ile sermaye piyasası yatırımcı koruması aynı yapıda buluşturulur.

VKŞ’nin kuruluşu belirli kurum ve kuruluşlarla sınırlandırılmıştır.

Esas sözleşme için Kuruldan uygun görüş alınması gerekir ve VKŞ, bu sözleşmede belirtilen faaliyetler dışında faaliyet gösteremez.

Bu sınır, VKŞ’nin ticari risk alan sıradan bir şirket gibi davranmasını engeller.

VKŞ’nin amacı kira sertifikası ihracı, ihraca dayanak işlemlerin gerçekleştirilmesi ve mevzuatın gerektirdiği işlemlerle sınırlıdır.

VKŞ tarafından emsallerine uygun olmayan harcama yapılamaması da aynı koruma düşüncesine dayanır.

Çünkü sertifika sahiplerinin beklediği nakit akımı, VKŞ’nin gereksiz veya piyasa koşullarına aykırı giderleriyle zayıflatılmamalıdır.

Her tertip kira sertifikası için varlık, hak ve yükümlülüklerin kayıtlarda ayrı izlenmesi, yatırımcının hangi dayanak yapıya bağlı olduğunu görmesini sağlar.

Kira sertifikalarının ihracı halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin yapılabilir.

Halka arz edilmeksizin satış tahsisli satış ya da nitelikli yatırımcıya satış biçiminde gerçekleşebilir.

Yurt içinde ihraç edilecek kira sertifikalarının MKK nezdinde elektronik ortamda kayden izlenmesi esastır; yurt dışı ihraçlarda da kayden izleme ve ilgili saklama düzeni önem taşır.

Halka arz edilecek sertifikaların borsada işlem görmesi için borsaya başvuru yapılması gerekir.

İhraçlar Kurulca uygun görülen tavan içinde tertipler halinde yapılabilir.

Bu sistem, aynı VKŞ veya fon kullanıcısı etrafında farklı dayanaklara, vadeye, getiri yapısına veya satış yöntemine sahip sertifikaların düzenli biçimde çıkarılmasına imkan verir.

Kira sertifikası türleri arasındaki ayrımı öğrenirken işlemin ekonomik özüne bakmak gerekir.

Varlık devri ve kira ilişkisi varsa sahipliğe dayalı yapı öne çıkar; varlığın yönetiminden gelir elde ediliyorsa yönetim sözleşmesi mantığı vardır; peşin alım ve vadeli satış ticari satış farkına dayanır; ortak girişim ve kâr-zarar paylaşımı ortaklığa dayalı modeldir; henüz meydana getirilecek bir eserin finansmanı ise eser sözleşmesine dayalı yapıyı gösterir.

Bu ayrım yalnız teorik değildir, yatırımcının hangi gelir kaynağına, hangi sözleşmeye ve hangi riske maruz kaldığını belirler.

Faizsiz finans aracında şekil ile ekonomik gerçeklik uyumlu olmalıdır; aksi halde araç, faizsiz finans iddiasını taşısa bile dayanak mantığını kaybeder.

Bu nedenle kira sertifikaları, hem faizsiz finans ilkelerini hem de sermaye piyasasında ihraç, kayıt, kamuyu aydınlatma ve yatırımcı koruması disiplinini birlikte okumayı gerektirir.

Bu araçları değerlendirirken VKŞ ile fon kullanıcısının aynı ekonomik amaca hizmet etse de aynı hukuki kişi olmadığını ayırmak gerekir.

VKŞ yatırımcılar adına dayanak işlemleri kuran ve gelirleri aktaran özel amaçlı yapıdır; fon kullanıcısı ise finansmanı kullanan taraftır.

Sertifika sahiplerinin korunması için varlık ve hakların ilgili tertip bazında ayrıştırılması, gelirlerin izlenmesi ve VKŞ yönetim kurulunun tahsilat ile ödeme süreçlerini takip etmesi gerekir.

Böylece faizsiz finansın varlığa dayalı mantığı, kayıt ve gözetim düzeniyle somut hale gelir.