SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları (Kavramsal Çerçeve ve Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği VII-128.3) Konu Anlatımı

Varant, sahibine belirli bir dayanak varlığı veya göstergeyi önceden belirlenmiş koşullarla alma ya da satma hakkı veren sermaye piyasası aracıdır.

Bu hak belirli bir vadede veya vadeye kadar kullanılabilir; kullanım kaydi teslimat ya da nakit uzlaşı yoluyla gerçekleşebilir.

Varant satın alan yatırımcı dayanak varlığı satın almış olmaz.

Örneğin paya dayalı bir varant, payın kâr payı, oy, yeni pay alma veya yönetime katılma haklarını vermez; yalnızca dayanak payın fiyat hareketine bağlı ekonomik bir hak sağlar.

Bu nedenle varant, pay benzeri işlem görse de ekonomik mantık bakımından opsiyonlara yaklaşır.

Yatırımcı başta varant primi öder ve en fazla bu primi kaybetme riskiyle daha büyük bir fiyat hareketine katılma olanağı elde eder.

Varantların iki ana yönü vardır.

Alım varantı, dayanak varlığı veya göstergeyi belirli fiyattan alma hakkı verir ve genellikle yükseliş beklentisiyle alınır.

Dayanak fiyat kullanım fiyatının üzerine çıktığında varant değer kazanır; yatırımcının net kazancı fiyat farkından başlangıçta ödediği primi düştükten sonra oluşur.

Dayanak fiyat kullanım fiyatının altında kalırsa yatırımcı hakkını kullanmaz ve kaybı primle sınırlı olur.

Satım varantı ise dayanak varlığı veya göstergeyi belirli fiyattan satma hakkı verir ve düşüş beklentisiyle kullanılır.

Dayanak fiyat kullanım fiyatının altına indiğinde satım varantı değer kazanır; fiyat beklenen yönde hareket etmezse varant değersiz sona erebilir.

Avrupa tipi varant yalnız vade sonunda, Amerikan tipi varant ise vadeye kadar kullanılabilir.

Endeks veya gösterge üzerine yazılan varantlarda fiziki teslim mümkün olmadığından nakit uzlaşı esastır.

Varantın dayanak varlığı tek bir pay, bir pay sepeti, BIST endeksi veya Kurulca uygun görülebilecek başka varlık ve göstergeler olabilir.

Dayanak paylardan oluşuyorsa dayanak varlık, endeksten oluşuyorsa dayanak gösterge kavramı kullanılır.

Kullanım fiyatı, yatırımcının alma veya satma hakkını hangi fiyat üzerinden kullanacağını belirler.

Dönüşüm oranı, bir varantın kaç adet dayanak paya karşılık geldiğini veya bir dayanak pay için kaç varant gerektiğini gösterir.

Uzlaşı ödemesi, kullanım fiyatı ile dayanak fiyat arasındaki olumlu farkın yatırımcıya ödenmesidir.

Bu kavramlar birlikte okunmadığında varantın fiyatı ile dayanak varlığın fiyatı arasındaki ilişki yanlış anlaşılabilir.

Düşük fiyatlı bir varant, ucuz olduğu için değil, kullanım fiyatı, vade, oynaklık ve dayanağa uzaklığı nedeniyle düşük fiyatlanmış olabilir.

Varantların avantajı asimetrik getiri sunmasıdır.

Yatırımcı, dayanak varlığı doğrudan almak için gereken tutardan daha düşük bir prim ödeyerek fiyat hareketine katılır.

Bu kaldıraç etkisi doğru beklentide yüksek oransal getiri doğurabilir.

Varantlar ayrıca korunma amacıyla da kullanılabilir; elinde pay bulunan yatırımcı düşüş riskine karşı satım varantı alarak portföyünü kısmen dengeleyebilir.

Borsada işlem görmeleri ve piyasa yapıcının sürekli fiyat vermesi likiditeyi destekler.

Teminat tamamlama gerektirmemeleri de opsiyonlara göre yatırımcı açısından daha basit bir yapı sağlar.

Ancak aynı özellikler riskleri de büyütür.

Varantın vadesi sınırlıdır, beklenen fiyat hareketi vade içinde gerçekleşmezse yatırımcı hakkını kaybedebilir.

Zaman değeri vade yaklaştıkça azalır.

Dayanak varlık doğru yönde hareket etse bile hareketin büyüklüğü ödenen primi karşılamıyorsa yatırımcı net zarar edebilir.

Varant fiyatını etkileyen faktörler, dayanak fiyatın kendisiyle sınırlı değildir.

Alım varantında dayanak fiyatın yükselmesi genellikle olumlu, satım varantında ise olumsuz etki yapar.

Kullanım fiyatı, vadeye kalan süre, oynaklık, faiz oranı ve beklenen temettü fiyatlamada dikkate alınır.

Vadeye daha çok süre kalması, hakkın kullanılabilir olma ihtimalini artırdığı için zaman değerini yükseltebilir.

Oynaklığın artması hem alım hem satım varantı için değer yaratabilir, çünkü büyük fiyat hareketi ihtimali artar.

Temettü beklentisi pay fiyatını etkileyebileceği için varant fiyatına da yansır.

Bu nedenle varant, yalnız yön tahminiyle alınacak basit bir araç değildir; yatırımcı dayanağın yönünü, beklenen hareketin büyüklüğünü ve hareketin ne kadar sürede gerçekleşeceğini birlikte düşünmelidir.

Varantlar opsiyonlara benzer, fakat düzenleme ve işlem yapısı bakımından farklıdır.

Opsiyonlar standart sözleşmeler olarak vadeli işlem piyasalarında işlem görür ve opsiyon satan taraf teminat yükümlülüğü taşır.

Varantlarda ise ürünün özellikleri ihraççı tarafından belirlenir; yatırımcı varantın tüm bedelini baştan öder ve teminat tamamlama yükümlülüğü altına girmez.

Varantlarda her varantın ihraççısı vardır; ihraççı, yatırımcıya karşı dönüşüm ve ödeme yükümlülüğünü üstlenir.

Varantlar spot piyasa kurallarıyla işlem görür ve Borsa İstanbul’da yapılandırılmış ürünler pazarında pay piyasası mantığına yakın şekilde alınıp satılır.

Kredili alım ve açığa satışa konu edilememeleri, riskin piyasa işleyişinde sınırlanmasına dönük kurallardan biridir.

Yatırım kuruluşu sertifikaları, varantlarla benzer biçimde ihraççıyı yatırımcıya karşı mali yükümlülük altına sokan yapılandırılmış ürünlerdir.

İskontolu sertifikalar, yatırımcıya dayanak varlığa belirli iskonto ile katılma imkanı verirken getiri üst sınırı taşıyabilir.

Turbo sertifikalar, dayanak varlıkta kaldıraçlı pozisyon sunar ve belirli bariyer veya sonlandırma koşulları nedeniyle daha hassas risk yapısına sahiptir.

Endeks sertifikaları, dayanak göstergenin performansını izlemeye çalışır.

Prim ödeyen sertifikalar ise dayanak varlığı doğrudan almak yerine belirli koşullarla ilave ödeme veya koruma mantığı kurabilir.

Sertifikaların ortak özelliği, yatırımcıya klasik pay veya tahvil getirisi değil, önceden belirlenmiş formüle bağlı yapılandırılmış ekonomik sonuç sunmalarıdır.

VII-128.3 düzenlemesi ihraççıların niteliği, ihraç başvurusu, derecelendirme notu, vade sınırları, dayanak varlık, piyasa yapıcılık, borsada işlem, dönüşüm ve kamuyu aydınlatma esaslarını düzenler.

İhraç edilecek yatırım kuruluşu varantları ve sertifikalarında vadenin iki aydan az ve beş yıldan fazla olmaması genel çerçevenin parçasıdır.

Halka arz edilen ürünlerde piyasa yapıcı atanması, yatırımcıların alım satım yaparken fiyat sürekliliği görebilmesi için önemlidir.

İhraççı yükümlülüğünü yerine getiremezse ürünün işlem sırası ve yatırımcı hakları bakımından özel sonuçlar doğabilir.