SPL Sermaye Piyasası Araçları 2 Varlık Finansmanına İlişkin Menkul Kıymetler (Kavramsal Çerçeve, Varlığa veya İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler Tebliği III-58.1 ve Teminatlı Menkul Kıymetler Tebliği III-59.1) Konu Anlatımı

Varlık finansmanına ilişkin menkul kıymetler, finansal sistemde duran veya düzenli nakit akımı üreten varlıkların yatırım yapılabilir sermaye piyasası araçlarına dönüştürülmesini anlatır.

Bu başlığın arka planında özellikle konut finansmanı sistemi vardır.

Konut finansmanı, tüketicilerin konut edinmesi için kredi kullandırılması, konutların finansal kiralama yoluyla kullandırılması, mevcut konut teminatıyla kredi verilmesi ve bu kredilerin yeniden finansmanı gibi işlemleri kapsar.

Varlık finansmanı ise konut finansmanı içindekiler dahil Kurulca uygun görülen varlıklara dayalı araç ihraç edilmesidir.

Bu nedenle konu yalnızca konut kredisi vermekten ibaret değildir; kredi alacaklarının, kira gelirlerinin, tüketici finansmanı alacaklarının veya benzeri varlıkların sermaye piyasası yoluyla fonlama aracına dönüşmesini açıklar.

Sistem fon ihtiyacı olan kurumlarla yatırımcıları bir araya getirirken, yatırımcı koruması için varlık ayrılığı, teminat, değerleme, raporlama ve gözetim mekanizmalarını birlikte kullanır.

Menkul kıymetleştirme bu yapının temel kavramıdır.

Basit anlatımla menkul kıymetleştirme, gelecekte nakit yaratması beklenen alacakların seçilmesi, bu alacakların özel amaçlı bir yapıya devredilmesi ve bu yapı tarafından yatırımcılara menkul kıymet ihraç edilmesidir.

Kaynak kuruluş açısından bu işlem bilançodaki varlıklara likidite kazandırır, yeni kredi veya yatırım için kaynak yaratır ve bazı risklerin devrine imkan verir.

Yatırımcı açısından ise klasik borçlanma araçlarından farklı, belirli varlık havuzlarının nakit akımlarına bağlanan bir ürün ortaya çıkar.

Bununla birlikte erken ödeme riski, kredi riski, varlıklarla ihraç edilen aracın vadelerinin uyumsuzluğu ve portföy kalitesinin bozulması gibi riskler de vardır.

Bu yüzden düzenleme, yalnızca ihraç iznini değil, portföydeki varlıkların niteliğini, kaydını, yönetimini, değişimini ve yatırımcıya açıklanacak bilgileri de ayrıntılı biçimde ele alır.

Varlığa veya ipoteğe dayalı menkul kıymetlerde VİDMK, fon veya ipotek finansmanı kuruluşu tarafından devralınan varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilir.

Fonun Türkiye’de kurulması gerekir ve süreli ya da süresiz olabilir.

Fonun amacı VİDMK ihracıdır; fon içtüzüğü ise yatırımcılar, kurucu ve fon kurulu arasındaki işleyişi belirleyen ana sözleşme niteliğindedir.

Fon içtüzüğünde fonun unvanı, süresi, portföyü, yönetimi, denetimi, sona ermesi ve temsil esasları gibi unsurlar yer alır.

Fon kurucusu olabilecek kurumlar banka, finansal kiralama şirketi, finansman şirketi, varlık yönetim şirketi, ipotek finansmanı kuruluşu ve geniş yetkili aracı kurum gibi düzenlenmiş kurumlardır.

Bu kurucuların finansal yeterlilik ve faaliyet koşullarını sağlaması beklenir; çünkü fon yatırımcıların haklarına dayalı olarak çalışır.

Fon malvarlığının en önemli özelliği ayrılıktır.

Fon malvarlığı kurucunun, hizmet sağlayıcının ve kaynak kuruluşun malvarlığından ayrı kabul edilir.

Bu ayrım, yatırımcının alacağının ihraç sürecindeki tarafların genel mali risklerinden etkilenmemesi için önemlidir.

Fon kurulu üç kişiden oluşur ve fon portföyünün oluşturulması, değerlenmesi, varlıkların mevzuata uygun yönetilmesi, belgelerin hazırlanması ve yatırımcı haklarının korunması gibi görevler üstlenir.

Fon operasyon sorumlusu günlük işleyişe destek olabilir; fon denetçisi ise iç kontrol ve mevzuata uygunluğu gözetir.

Hizmet sağlayıcı, portföydeki varlıklara ilişkin tahsilat, sigorta, vergi, idari işlem ve teminat takibi gibi pratik süreçleri yürütür.

Böylece kaynak kuruluşun alacakları devretmesiyle başlayan süreç, yalnız hukuki devirden ibaret kalmaz; ödeme akışının yatırımcıya ulaşması için sürekli bir yönetim zinciri kurulur.

Fon portföyüne alınacak varlıkların belirli nitelikleri sağlaması gerekir.

Varlıkların hukuken devredilebilir olması, tahsilatını engelleyen ağır sınırlamalar taşımaması, nakit akımlarının yatırımcılara yapılacak ödemeler ve fon giderleriyle uyumlu olması beklenir.

Fon portföyü ihraçtan sonra belirli süre içinde oluşturulur ve varlıklar gerçeğe uygun değer üzerinden devredilir.

Doğrudan aktarım modelinde varlıklardan gelen nakit, esas olarak yatırımcılara aktarılır; dolaylı aktarımda ise nakit yönetimi daha farklı bir işleyişe bağlanabilir.

Fon portföyünden yapılacak harcamalar da sınırlandırılır; fon malvarlığından piyasa rayicinin üzerinde gider yapılamaması, yatırımcı menfaatinin fon giderleriyle aşındırılmasını önlemeye yöneliktir.

Portföy kalitesini artırmak için sigorta, garanti, teminat mektubu, yedek hesap veya benzeri destekler kullanılabilir.

Teminatlı menkul kıymetler ise farklı bir mantık taşır.

TMK, ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklarla desteklenen bir sermaye piyasası aracıdır.

VTMK ve İTMK bu başlık altında yer alır.

VTMK bazı finansal kurumlarca farklı türde alacak ve varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilebilirken, İTMK esas olarak konut finansmanı kuruluşları ve ipotek finansmanı kuruluşları tarafından ihraç edilebilir.

VİDMK yapısında varlıkların fon malvarlığına devri ve özel amaçlı fon ön plandayken, TMK’da ihraççı borçlu olarak kalır; yatırımcıların korunması teminat defterine kaydedilen varlıklarla sağlanır.

Bu nedenle İTMK çoğu zaman bilanço içi, ipoteğe dayalı menkul kıymet ise bilanço dışı menkul kıymetleştirme mantığıyla anlaşılır.

Teminat defteri, TMK düzeninin merkezindedir.

İhraççı teminat varlıkları ve bunlardan elde edilen nakdi kendi malvarlığından ayrı izler.

Teminat defterine yapılan kayıtlar, teminat varlıkların hangi ihraçlara karşılık geldiğini ve yatırımcı alacaklarını karşılayıp karşılamadığını gösterir.

Teminat varlıklar TMK itfa edilinceye kadar korunur; ihraççının yönetiminin kamu kurumlarına devredilmesi, faaliyet izninin kaldırılması veya iflası gibi durumlarda da bu koruma mekanizması yatırımcı açısından önem kazanır.

Teminat sorumlusu, defterin ve teminat varlıkların düzenlemeye uygunluğunu gözetir, teminat uyum ilkelerinin sağlanıp sağlanmadığını kontrol eder ve aykırılıkları raporlar.

Teminat uyum ilkeleri, teminat varlıkların nominal değeri, net bugünkü değeri, faiz ve para birimi uyumu, nakit akımı yeterliliği ve gerektiğinde stres testi sonuçları üzerinden çalışır.

VTMK ve İTMK ihraçlarında teminat varlıkların ihraç edilen menkul kıymetlerin yükümlülüklerini karşılaması beklenir.

İhlal oluşursa yeni ihraçların durması, teminat varlık eklenmesi, varlıkların yapılandırılması veya ihraç edilen TMK’ların geri alınması gibi tedbirler gündeme gelir.

Bu çerçevede VİDMK yatırımcıyı varlık havuzu ve fon ayrılığı üzerinden, TMK ise ihraççının genel sorumluluğunu teminat defteriyle güçlendirerek korur.

Her iki düzenleme de aynı amaca, yani düzenli nakit akımlarını sermaye piyasasından fonlama aracına dönüştürmeye hizmet eder; ayrıldıkları nokta varlığın hukuki konumu, ihraççının sorumluluğu ve yatırımcının hangi koruma mekanizmasına dayandığıdır.