SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Borçlanma Araçlarının Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Borçlanma araçlarında transfer, takas ve temerrüt işlemlerini anlamak için önce işlemin ekonomik tarafı ile operasyonel tarafını ayırmak gerekir.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda bir üye kıymet aldığında yalnızca yatırım kararı vermiş olmaz; aynı anda nakit ödeme ve menkul kıymet teslimi bakımından Takasbank nezdinde bir yükümlülük ilişkisi doğar.

Kaynak, bu ilişkiyi ISIN kodlaması, depo hesapları, pazar ayrımları, takas prensipleri, risk-teminat kontrolü ve temerrüt yaptırımları üzerinden açıklar.

Sınav açısından önemli nokta, takasın tek bir para transferinden ibaret olmadığıdır.

Takas; hangi kıymetin, hangi valörde, hangi hesapta, hangi nakit karşılığıyla ve hangi teminat güvenliği içinde devredileceğini belirleyen kurallı bir sistemdir.

Borçlanma araçlarının tanımlanması ISIN kodu ile başlar.

Kamu borçlanma araçlarında kod ülke, menkul kıymet türü, itfa tarihi, para birimi veya anapara-kupon ayrımı, ihraç numarası ve kontrol hanesi gibi unsurları taşır.

Özel sektör tahvili ve finansman bonosu gibi araçlarda ise ihraççı şirket kodu ve itfa tarihi bilgisi öne çıkar.

Bu kodlama, takas işleminin doğru kıymet üzerinden yürütülmesi için temel referanstır.

Aynı mantık depo hesaplarında da görülür.

DİBS ve özel sektör borçlanma araçları Takasbank nezdinde farklı amaçlara hizmet eden depolarda takip edilir; takas, saklama, teminat veya başka piyasa işlemleri için kıymetin hangi hesapta bulunduğu operasyonel sonucu belirler.

Pazar ayrımı, tarafların alacak ve borç yapısını değiştirir.

Kesin Alım Satım Pazarı'nda kıymet satan üye piyasa değeri kadar nakit alacaklı, nominal tutar kadar kıymet borçlu olur; kıymet alan üye bunun tersine nakit borçlu ve nominal kıymet alacaklıdır.

Repo-ters repo işleminde ise bugün yapılan teslimin yanında, belirli bir ileri tarihte geri alma veya geri satma taahhüdü bulunur.

Bu yüzden repo işlemlerinde valör ve bloke hesap mantığı özellikle önemlidir.

Ters repo ile alınan kıymetlerin belirli depo hesaplarında bloke tutulması ve her zaman genel netleştirmeye katılmaması, takasın yalnızca toplam borç-alacak hesabı olmadığını gösterir.

Takas prensiplerinin merkezinde netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takas vardır.

Netleştirme, aynı üyenin aynı valör gününde doğan alacak ve borçlarının müşteri-portföy ayrımı ve menkul kıymet bazında karşılıklı mahsup edilerek tek bir net borç veya alacağa dönüştürülmesidir.

Böylece her işlem ayrı ayrı fiziksel olarak taşınmaz; sistem net pozisyonu sonuçlandırır.

Ancak kaynak, bunun tüm pazarlar için geçerli olmadığını özellikle belirtir.

Taahhütlü İşlemler Pazarı ve Uluslararası Tahvil Pazarı işlemleri işlem bazında takas edilir.

MKT hizmeti verilen ve verilmeyen pazar veya menkul kıymetlerden doğan yükümlülükler de ayrı netleştirilir; çünkü Takasbank'ın üstlendiği risk kapsamı aynı değildir.

Teslim karşılığı ödeme ilkesi, kıymet devri ile nakit ödemenin birbirine bağlanmasıdır.

Bu ilke olmazsa bir taraf kıymeti teslim edip nakdi alamama veya nakdi ödeyip kıymeti alamama riski taşır.

Kaydi takas ise borçlanma aracının fiziki senet dolaşımıyla değil, hesaplar üzerinde elektronik kayıt aktarımıyla sonuçlandırılması anlamına gelir.

Bu yapı, özellikle kamu borçlanma araçları ve özel sektör borçlanma araçlarında TCMB, MKK ve Takasbank hesaplarının birlikte çalışmasını gerektirir.

Nakit borçları EFT, Takasbank içi virman veya başka piyasa alacaklarının mahsubu ile kapatılabilir.

Kıymet borçları ise EMKT mesajları, başka üye hesabından virman, Takasbank içindeki depo virmanı veya MKK nezdindeki hesaplardan aktarım gibi yollarla kapatılır.

Takas süresi ve son saatler, temerrüdün ne zaman doğacağını belirlediği için ezberden daha fazlasıdır.

Kaynağa göre Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda yapılan işlemlerin takası genel olarak aynı gün, yabancı para ödemeli kıymetlerin takası ise bir iş günü sonra gerçekleştirilir; ileri valörlü işlemler valör gününde takasa alınır.

Nakit ve kıymet yükümlülükleri için temerrütsüz son borç kapatma saati kaynakta 16:45 olarak verilir.

Bu saatten sonra ödeme yapılması, borcun hiç kapanmadığı anlamına gelmeyebilir; fakat gecikme temerrüt cezası hesabına girer.

Bu nedenle sınav sorularında saat, valör ve yükümlülük türü birlikte okunmalıdır.

Takas kesinliği, sistemin hukuki güvenlik ayağıdır.

Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve ödeme işlemleri, üyenin faaliyetinin durdurulması veya tasfiye sürecine girilmesi gibi ağır durumlarda bile geri alınamaz ve iptal edilemez kabul edilir.

Ayrıca üye veya müşteri malvarlığından verilen teminatlar üzerinde üçüncü kişilerin bazı iddiaları merkezi takas kuruluşuna karşı ileri sürülemez.

Merkezi takas kuruluşunun takas ve merkezi karşı taraf işlemleri nedeniyle aldığı teminatlar üzerindeki hakları da sınırlandırılamaz.

Bu hükümler, piyasa katılımcılarının bireysel sorunlarının takas zincirini bozmasını önlemeye yöneliktir.

Temerrüt, nakit veya menkul kıymet yükümlülüğünün zamanında yerine getirilmemesidir.

Borçlanma Araçları Piyasası'nda üye ayrıca bildirim beklemeden temerrüde düşmüş sayılır ve süreç Takasbank tarafından yürütülür.

Nakit borçlarında ödeme zamanının belirlenmesinde EFT ile gelen paranın Takasbank'ın TCMB nezdindeki hesabına geçtiği saat ya da Takasbank içi virmanın yapıldığı saat dikkate alınır.

Menkul kıymet borçlarında ise borç kapatma programının çalıştırıldığı saat esas alınır.

Temerrüt cezası yükümlülüğün niteliğine ve gecikme aralığına göre değişir; örneğin 16:46 sonrası ile valör tarihinden sonraki kapama aynı ağırlıkta değerlendirilmez.

T+1 günü kapanmayan kıymet veya nakit borçları için Borsa İstanbul'da aynı gün valörlü alım satımla re'sen borç kapatma yoluna gidilebilmesi, temerrüdün yalnız para cezası değil, pozisyonun zorunlu kapatılması sonucu da doğurabileceğini gösterir.

Temerrüt hesabında matrahın ne olduğu da önemlidir.

Kıymet borcunda nominal tutar tek başına yeterli değildir; ilgili menkul kıymetin fiyatı kullanılarak parasal değer bulunur ve gecikme katsayısı bu değer üzerinden etkisini gösterir.

Nakit borcunda ise kapatılmayan tutar daha doğrudan matrah oluşturur.

Bu ayrım, sınav örneklerinde neden nominal, fiyat, faiz oranı, saat ve valör bilgilerinin birlikte verildiğini açıklar.

Üyenin aynı gün içinde gecikmeli kapama yapması ile valör tarihinden sonraya kalması aynı sonuçları doğurmaz.

Bu nedenle temerrüt sorularında ilk iş, borcun kıymet mi nakit mi olduğunu, hangi saatte kapandığını ve hangi piyasa kuralının uygulandığını ayırmaktır.