SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Payların Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Borsa İstanbul Pay Piyasasında payların takas, temerrüt ve transfer işlemleri, işlem sonrası sürecin nasıl sonuçlandırıldığını anlatır.

Kaynağa göre Pay Piyasasında gerçekleştirilen işlemlerin takası valör günü kuralları çerçevesinde yapılır ve takas günü işlem gününü izleyen ikinci iş günüdür.

Bu T+2 yapısı, işlem günü ile teslim ve ödeme gününü birbirinden ayırır.

Yarım günlerde takas yapılmaz; yarım günde yapılan işlemlerin takası bir önceki günün işlemleriyle birleştirilerek yarım günü izleyen ikinci iş gününde toplu olarak gerçekleştirilir.

Takas süreleri belirlenirken hem Takasbank’ın hem Borsa İstanbul Pay Piyasasının açık olduğu iş günleri dikkate alınır.

Menkul kıymet veya nakit yükümlülüğünün takas tarihinden önce yerine getirilerek erken takas yapılması mümkün değildir.

Pay Piyasasında takasın beş temel prensibi vardır: netleştirme, teslim karşılığı ödeme, kaydi takas, merkezi takas ve aynı gün valörlü ödeme.

Netleştirmede piyasa işlemlerinden doğan net borç veya alacak tutarı, menkul kıymet bazında ve müşteri-portföy ayrımı gözetilerek çok taraflı netleştirme yöntemiyle hesaplanır.

Bir üyenin aynı kıymetteki alış ve satışları netleştirilir; net menkul kıymet borcu veya alacağı karşılığında nakit borç ya da alacak oluşturulur.

Günlük netleştirme uygulanır ve temerrüt dışında günler arasında borç ve alacak geçişi yapılmaz.

Bu kural, her işlem gününü kendi takas sorumluluğu içinde kapatmayı amaçlar.

Teslim karşılığı ödeme prensibi, takas riskinin azaltılmasında belirleyicidir.

Aracı kurum takas merkezine olan borcunu kapatmadıkça takastan doğan alacağı kendisine ödenmez.

Kısmi ödeme veya kısmi teslim mümkündür; Takasbank tarafından belirlenen zamanlarda kapatılan yükümlülük kadar kısmi takas yapılabilir.

Kaydi takas ilkesinde nakit ve kıymet borçları hesaben ödenir, takas alacakları Takasbank ve MKK’daki ilgili hesaplara aktarılır.

Merkezi takas ilkesine göre, Kurul tarafından getirilen istisnalar dışında Pay Piyasasında yapılan tüm işlemlerin takası Takasbank tarafından gerçekleştirilir.

Toptan Satışlar Pazarı işlemlerinde, alıcı ve satıcının isteği ve Borsa İstanbul’un uygun görmesiyle Takasbank dışında taraflar arasında takas yapılabilmesi istisna olarak belirtilir.

Brüt takas, netleştirme mantığının dışına çıkan özel bir uygulamadır.

Kurul, Borsa veya piyasa işleticisi; piyasa, pazar, platform, menkul kıymet veya yatırımcı bazında netleştirme yapılmadan yükümlülüklerin yerine getirilmesine karar verebilir.

Blok satış ve özel emir işlemleri netleştirme dışında tutulabilir, netleştirme yalnız iki üye arasındaki işlemlerle sınırlanabilir veya belirli işlemler netleştirme ya da brüt takas dışında bırakılabilir.

Brüt takasta üye satış işlemi toplamı kadar menkul kıymet borçlu ve nakit alacaklı, alış işlemi toplamı kadar nakit borçlu ve menkul kıymet alacaklı olur.

Borç ve alacak kayıtları müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek oluşturulur; brüt takasa konu kıymet ve nakit alacakları takas süresi sonrasında dağıtılır.

Takas süreci işlem gününden itibaren adım adım ilerler.

T günü, üyelerin Borsa’da gerçekleştirdiği alım satım işlemlerine göre müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek üye bazında anlık takas pozisyonları oluşur ve seans boyunca güncellenir.

Gün sonunda portföy ve müşteri bazında net takas pozisyonları oluşur; yatırımcı net alış-satış bilgilerine göre MKK dosyası hazırlanır.

Aracı kurum onayıyla MKK sisteminde borçlu müşterilere ait kıymetler takas için blokeye alınır.

Bloke, müşteri serbest alt hesabından Takas Amaçlı Virman Blokajı alt hesabına aktarım yoluyla gerçekleşir; bakiye yetersizse bakiye oluştukça kıymetler otomatik blokeye alınır.

T+1 günü düzeltme ve netleştirme günüdür.

Borsa sözleşmelerinde portföy veya müşteri alanında, müşteri numarasında veya acente fon kodunda hata varsa aracı kurumlar işlem anından T+1 günü Borsa seans sonuna kadar Takasbank üye terminal ekranlarından düzeltme yapabilir.

Düzeltilen sözleşme bilgileriyle Takasbank sisteminde yeniden netleştirme yapılır ve yeni MKK dosyası oluşturulur.

Süresi içinde düzeltilmeyen hatalı müşteri işlemleri ayrı bir hatalı portföy hesabı üzerinden takip edilir.

T+1 sonunda netleşmiş takas talimatları oluşur.

Bu aşama, işlem bilgilerinin takas gününden önce doğru hesaplara ve doğru müşteri-portföy ayrımına bağlanmasını sağlar.

T+2 günü takas borçlarının kapatıldığı gündür.

T+1 sonunda oluşan takas talimatları T+2 gün başından itibaren üyeler tarafından izlenebilir.

MKK sisteminde takas için blokeye alınan müşteri kıymetleri takas günü otomatik olarak serbestleşir, önce Aracı Kurum Takas Havuz Hesabına, oradan Takasbank Takas Havuz Hesabına aktarılır.

Takasbank Takas Havuz hesabına aktarılan kıymetler için Takasbank’a borç kapatma mesajı gönderilir ve aracı kurumun takas borcu sistemde kapatılır.

Nakit takasında üyeler takas borçlarını Takasbank nezdindeki pay takas borcu veya pay brüt takas borcu hesaplarına saat 16:45’e kadar yatırmak zorundadır.

Nakit borçları EFT, Takasbank nezdindeki başka bir hesaptan virman veya diğer piyasalardan olan alacakların mahsubu ile kapatılabilir.

Mahsup talimatı, verildiği gün ilgili piyasa veya pazar için belirlenen gün sonu saatine kadar geçerlidir.

Bu saate kadar gerçekleşen mahsup işlemlerinde temerrüt uygulanmaz; fakat mahsup talimatı verilmesine rağmen alacaklı olunan piyasadan alacak aynı gün alınamazsa, üye borçlu olduğu piyasadaki borcunu aynı gün ödemek zorundadır.

Nakit takas alacaklarının ödenebilmesi için menkul kıymet yükümlülüklerinin yerine getirilmiş olması gerekir.

Alacaklar aracı kurumların Takasbank nezdindeki serbest cari hesaplarına dağıtılır.

Temerrüt, Pay Piyasası takasının disiplin mekanizmasıdır.

Menkul kıymet veya nakit yükümlülüklerini takas tarihinde 16:45’e kadar yerine getirmeyen üyeler bildirim yapılmaksızın temerrüde düşmüş sayılır.

Menkul kıymet borçlarında kıymetin MKK sisteminde Takas Havuz hesabına aktarım saati, nakit borçlarında EFT ile kapanıyorsa TCMB nezdindeki Takasbank hesabına geçiş saati, virman ile kapanıyorsa Takasbank nezdindeki borç kapama hesabına geçiş saati dikkate alınır.

Temerrüt faizi, matrah, faiz oranı, gün ve katsayı çarpımının 360’a bölünmesiyle hesaplanır.

Nakit matrah gecikmeli kapatılan tutardır; kıymet matrahı adet ile işlem günü ağırlıklı ortalama fiyatın çarpımıdır.

Faiz oranı, Borsa İstanbul repo-ters repo pazarı, TCMB Bankalararası Para Piyasası ve Takasbank Para Piyasasında oluşan bir gecelik ağırlıklı ortalama oranlardan en yükseğidir.

Katsayı, gecikmenin zamanına göre değişir.

Yükümlülük takas gününde son saatten sonra 17:30’a kadar yerine getirilirse katsayı bir, 17:31 ve sonrasında ya da izleyen günlerde yerine getirilirse katsayı üç uygulanır.

Temerrüt faizi ve diğer yasal yükümlülükler, temerrüdün kapandığı günü izleyen iş günü tahakkuk ettirilir ve tahakkuk tarihinden itibaren üç iş günü içinde ödenmelidir.

Ödenmezse takip eden iş günü üyenin serbest cari hesabından re’sen tahsil edilir.

T+3 günü saat 11:00’e kadar borç kapanmazsa, aracı kurum adına Borsa İstanbul’da aynı gün valörlü alış veya satış yapılarak resen kapatma yoluna gidilir; bu işlemler Temerrüt Sırası açılarak gerçekleştirilir.

Temerrüt nedeniyle alacağını gecikmeli alan üyeye, koşullar sağlanırsa tahsil edilen temerrüt cezasının üçte ikisi mağduriyet ödemesi olarak yapılır.