SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Takas Yönetmeliği Konu Anlatımı

İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Takas Yönetmeliği, Takasbank’ın merkezi takas kuruluşu sıfatıyla yürüttüğü faaliyetlerin temel çerçevesini açıklar.

Kaynakta bu yönetmeliğin, merkezi takas kuruluşlarına ilişkin Genel Yönetmelik sonrasında Takasbank’ın kendi faaliyetlerini düzenlemek üzere yayımlandığı belirtilir.

Yönetmeliğin amacı yalnız işlem sonrası kayıtları düzenlemek değildir; piyasada gerçekleşen sermaye piyasası aracı işlemlerinin teslim, ödeme ve teminat yükümlülüklerinin güvenli biçimde sonuçlandırılmasını sağlamaktır.

Bu nedenle üyelik, takas esasları, teminat, temerrüt ve garanti fonu hükümleri aynı sistemin parçaları olarak okunmalıdır.

Merkezi takas hizmetinde ilk kavram üyeliktir.

Kaynağa göre TCMB, sermaye piyasası mevzuatı uyarınca faaliyet gösteren yatırım kuruluşları ve Takasbank tarafından önerilip SPK tarafından kabul edilen diğer kişiler, üyelik şartlarını sağlamaları koşuluyla Takasbank’a üye olabilir.

Üyeliğin önemi, Takasbank’ın takas sürecinde doğrudan müşteriyi değil üyeyi muhatap almasıdır.

Üye, müşterisinin veya kendi portföyünün işleminden doğmuş olsa bile, ilgili piyasadaki takas yükümlülüğünü Takasbank’a karşı yerine getirmekten sorumludur.

Bu yaklaşım merkezi takas sisteminin operasyonel sadeliğini ve hukuki belirginliğini güçlendirir.

Yönetmelikte üyeler doğrudan takas üyesi ve genel takas üyesi olarak ikiye ayrılır.

Doğrudan takas üyesi yalnız kendisinin ve müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkilidir.

Genel takas üyesi ise buna ek olarak diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de üstlenebilir.

Bu ayrım, üyenin mali yeterliliği, teknik altyapısı ve Takasbank nezdindeki yükümlülükleriyle ilişkilidir.

Genel üyelik daha geniş bir sorumluluk alanı doğurduğu için, sistemde aracılık ettiği kurumların takas sürecindeki yükümlülüklerini de taşır.

Takasbank’ın şartlara uyumu gözeterek üyelik türünü değiştirebilmesi, üyelik statüsünün statik değil risk durumuyla bağlantılı olduğunu gösterir.

Üyelik şartlarının kaybedilmesi halinde Takasbank’ın tedbir alma yetkisi vardır.

Üye ilgili piyasalar itibarıyla belirlenen şartları kaybederse, Takasbank üç ayı geçmemek üzere süre vererek eksikliklerin giderilmesini isteyebilir.

Ancak bu eksiklikler takas sisteminin güvenli ve kesintisiz işleyişini tehlikeye düşürecek önemli riskler yaratıyorsa, süre vermeksizin faaliyetleri tamamen veya belirli piyasa ya da işlem bazında geçici olarak durdurabilir ya da üyelikten çıkarabilir.

Faaliyeti durdurulan veya üyelikten çıkarılan üyenin geçmiş işlemlerden doğan yükümlülükleri sona ermez.

Takasbank, takas borçlarının kapatılması için üyenin alacaklarını, teminatlarını, varsa garanti fonu katkı paylarını ve serbest hesaplarındaki varlıkları kullanabilir.

Takas hizmetinin kapsamı, borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde veya bunların dışında işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerinin ifasıdır.

Esas olan, bu hizmetlerin merkezi takas kuruluşu nezdinde yerine getirilmesidir.

Takasbank, hizmet verdiği piyasaların özelliklerine göre transfer, saklama, teminat yönetimi ve diğer sistemleri kurar ve işletir.

Üyelerin Takasbank sisteminde işlem yapabilmesi için gerekli erişim yöntemleri de Takasbank tarafından belirlenir.

Böylece yönetmelik, takası hem hukuki bir yükümlülük tasfiyesi hem de teknik altyapı gerektiren bir sistem faaliyeti olarak ele alır.

Takas kesinliği merkezi takasın temel güven ilkelerindendir.

Kaynakta takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemlerinin, üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye sürecine başlanması dahil olmak üzere geri alınamaz ve iptal edilemez olduğu anlatılır.

Bu ilke, piyasada sonuçlanmış takas adımlarının sonradan bozulmasını önler.

Takas kesinliği olmasaydı, bir üyenin mali sıkıntısı daha önce tamamlanmış işlemleri tartışmalı hale getirebilir ve bu durum piyasa güvenini zayıflatabilirdi.

Bu nedenle takas kesinliği, merkezi takas sisteminin yalnız teknik değil sistemik risk azaltıcı tarafını da gösterir.

Yükümlülüklerin belirlenmesinde çok taraflı netleştirme önemli yer tutar.

Aynı gün valörlü işlemlerin takasında üyenin belirli bir kıymette alış ve satışları varsa, satış toplamı alış toplamına mahsup edilir ve net kıymet yükümlülüğü ortaya çıkar.

Tüm kıymetlere ilişkin alış ve satış bedelleri ise genel olarak netleştirilerek tek bir nakit borç veya alacak oluşturur.

Buna rağmen günler arasındaki yükümlülük ve alacaklar netleştirilmez.

İlgili piyasa kuralları, SPK veya borsa talebiyle bazı işlemler brüt takasa tabi tutulabilir ya da netleştirme sadece iki üye arasındaki işlemlerle sınırlandırılabilir.

Bu esneklik, piyasa riskine göre takas yönteminin farklılaştırılmasını sağlar.

Teslim karşılığı ödeme prensibi, takasın risk kontrol mantığını açıklar.

Üye yükümlülüğünü yerine getirmediğinde alacağı ödenmez; yükümlülüğünü kısmen yerine getirirse alacağı da kapatılan borçla orantılı olarak serbestleşir.

Alacak dağıtımında ayrıca takas havuzunda yeterli bakiye bulunması gerekir.

Yükümlülüğü olmayan üyelerin alacakları da havuzda yeterli bakiye varsa ödenir.

Bu yapı, alacak dağıtımının yalnız bireysel üyelik durumuna değil, sistemdeki varlık ve nakit mevcuduna da bağlı olduğunu gösterir.

Mahsup hükümleri de üyenin bir piyasadaki nakit alacağını başka bir piyasadaki nakit borcuna bağlama imkanı verir; fakat alacak aynı gün alınamazsa borcun aynı gün ödenmesi yükümlülüğü devam eder.

Transfer işlemleri yönetmeliğin operasyonel yönünü tamamlar.

Takasbank, nezdinde bulunan varlıkların üyenin kendi hesapları arasında veya başka bir üyenin hesabına aktarılmasını sağlayacak sistemi kurar.

Serbest virman, varlığın herhangi bir şarta bağlı olmadan devridir.

Şartlı virman ise varlık transferinin başka bir varlığın hesaba gelmesi koşuluna bağlanmasıdır ve hesaplar arasındaki aktarım eşanlı gerçekleşir.

Bu ayrım, takas dışındaki aktarım ihtiyaçlarının da risk kontrollü biçimde karşılanmasına imkan tanır.

Teminatlar merkezi takas sisteminde borç kapatma disiplininin güvencesidir.

İşlem teminatları Takasbank tarafından belirlenen hesaplara yatırılır, üyeler ve Takasbank malvarlığından ayrı izlenir.

Piyasa veya araç bazında teminat tutarları, kabul edilecek varlıklar, kompozisyon sınırları, değerleme esasları ve yatırma süreleri ilgili yönergelerle belirlenir.

Teminatların borsada işlem görmesi halinde son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat esas alınabilir; olağan dışı fiyat oluşumu veya uzun süre işlem görmeme halinde Takasbank farklı değerleme esasları belirleyebilir.

Bu değerleme mantığı, teminatın kağıt üzerindeki nominal tutarından çok nakde dönüşebilir ve güncel risk karşılayabilir değerine odaklanır.

Temerrüt hükümleri yönetmeliğin yaptırım ve risk azaltma tarafını oluşturur.