SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Merkezi Kayıt Kuruluşunun Kuruluş, Faaliyet, Çalışma ve Denetim Esasları Hakkında Yönetmelik Konu Anlatımı

Merkezi Kayıt Kuruluşu, sermaye piyasası araçlarının fiziki senet yerine elektronik kayıtla izlenmesi sisteminin merkezindeki kurumdur.

MKK’nın varlık nedeni, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri gerçekleştirmek, kaydileştirilmiş araçları ve bunlara bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri itibarıyla kayden izlemek ve merkezi saklama hizmetini yürütmektir.

Yönetmelik, bu kurumun kuruluşunu, faaliyet ilkelerini, üyelik ilişkilerini, çalışma düzenini, denetim esaslarını, gelirlerini ve kâr payı dağıtımına ilişkin çerçeveyi belirler.

Bu nedenle MKK Yönetmeliği, yalnızca bir şirketin iç düzeni değil, kaydi sermaye piyasası altyapısının nasıl güvenilir tutulacağını açıklayan temel düzenlemedir.

MKK özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirket olarak yapılandırılmıştır.

Kaynakta MKK’nın kurucu ortakları arasında Borsa İstanbul, Sermaye Piyasası Kanunu’na göre kurulan ve faaliyet izni verilen diğer borsalar, Takasbank ve Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği sayılır.

Sermaye yapısında pay grupları ve ortaklık oranları düzenlenmiş, esas sözleşmenin SPK tarafından onaylanacağı belirtilmiştir.

Esas sözleşmede ortakların sahip olabileceği azami pay oranları gösterilir.

SPK’nın kâr payı dağıtım oranlarına ve esas sözleşmeyle pay sahiplerine tanınan imtiyazlara sınırlama getirebilmesi, MKK’nın sıradan bir ticaret şirketi gibi değil, piyasa altyapısı görevi taşıyan düzenlenmiş bir kurum gibi ele alındığını gösterir.

MKK’nın temel görevleri kaydileştirme işlemlerinden başlar.

Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesini gerçekleştirmek, kaydileştirilen araçları ve bunlara bağlı hakları elektronik ortamda izlemek, merkezi saklamasını yapmak ve hak kullanım hizmetlerini vermek ana işlevdir.

Bunun yanında MKK, kayıtların üyeler itibarıyla tutarlılığını izler.

Tutarsızlık veya kaydi sisteme ilişkin düzenlemelere aykırılık tespit ederse üyeler nezdinde düzeltme yapılmasını ister ve durumu derhal SPK’ya bildirir.

Bu görev, MKK’nın pasif bir veri deposu olmadığını; kayıtların doğruluğunu ve sistem bütünlüğünü gözeten aktif bir altyapı kurumu olduğunu ortaya koyar.

Gizlilik ve güvenlik MKK görevlerinin ayrılmaz parçasıdır.

Kayıtların ilgili mevzuatta öngörülen çerçevede gizliliğini sağlamak, sistemin güvenli çalışması için önlem almak, gerekli teknolojik altyapıyı kurmak ve işletmek MKK’nın sorumluluk alanındadır.

Kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının teslim alınması ve imhası da SPK tarafından belirlenecek esaslar çerçevesinde yerine getirilir.

Böylece fiziki senetten elektronik kayda geçişte eski senetlerin hukuki ve operasyonel akıbeti de düzenli biçimde yönetilir.

MKK’nın görevleri arasında elektronik veri bankası oluşturma, sermaye piyasası işlemlerine ilişkin bildirim platformları kurma ve şirketler ile yatırımcılar arasında elektronik iletişimi sağlayacak altyapılar oluşturma da yer alır.

MKK’nın faaliyet gösterebilmesi için organizasyon, teknoloji, kontrol ve güvenlik şartlarını yerine getirmesi gerekir.

Muhasebe, kayıt, bilgi ve belge sistemi ile düzenli iş akışı ve haberleşmeyi sağlayacak yeterli organizasyona sahip olmalıdır.

Teknik donanımı sağlamalı, iç kontrol, iç denetim, gözetim ve risk yönetimi birimlerini işler halde tutmalıdır.

Önemli varlıkların korunması için güvenlik önlemleri alınmalı, işlemlerin etkin, güvenilir ve kesintisiz yürütülmesi için bilgi işlem sistemleri kurulmalıdır.

Ayrıca bilgilerin tutarlılığı, güvenilirliği, bütünlüğü ve zamanında elde edilebilirliği için sistemsel ve yönetsel önlemler oluşturulmalıdır.

Bu şartlar, MKK’nın kayıt güvenliğini yalnızca hukuki değil, teknik ve kurumsal kapasite sorunu olarak da ele aldığını gösterir.

Üyelik sistemi, MKK’nın kayıtları doğrudan bütün yatırımcılarla değil, üyeleri aracılığıyla tuttuğunu anlatır.

MKK’ya üye olması gereken kuruluşlar arasında ihraççı kuruluşlar, yatırım kuruluşları, merkezi takas kuruluşları ve Kurulca kabul edilen diğer kuruluşlar bulunur.

EKK üyeliği bakımından lisanslı depo işletmeleri, yetkili sınıflandırıcılar, mudi hesabının bulunduğu banka veya finans kuruluşları ve Bakanlıkça uygun görülen diğer kişiler veya kuruluşlar sayılır.

MKK üyeliği, kuruluşun Merkezi Kayıt Sistemi’ne tanımlanmasını, sisteme erişimini ve sistemi kullanmasını içerir.

Bu nedenle üyelik, yalnızca unvan kazanımı değil, kaydi sistemde işlem yapabilme kapasitesinin tanınmasıdır.

Üyelik şartları, kayıtların doğru ve güvenli tutulmasına yöneliktir.

Üyelerin kayıtların tutulmasını, izlenmesini ve diğer kuruluşlarla bilgi alışverişini kolaylaştıracak teknik donanım ve güvenlik sistemine sahip olmaları gerekir.

Gerekli görüldüğünde kayıtların yanlış tutulmasından doğacak zararların tazmini için sorumluluk sigortası yaptırmaları istenebilir.

Kayıt işlemlerini yapacak ve izleyecek yeterli sayıda ve nitelikte personel çalıştırmaları ya da işlemleri başka bir MKK üyesi aracılığıyla dolaylı ve sürekli yürüteceklerini yazılı olarak bildirmeleri gerekir.

Üyeliğe giriş ücretinin yatırılması ve MKK yönetim kurulunun belirlediği diğer şartların karşılanması da aranır.

Yatırım kuruluşları için saklama hizmeti yetkisi, ihraççılar için sermaye piyasası aracı ihraç etmiş veya ihraç için SPK’ya başvurmuş olma özel koşullardır.

Üyeliğin kabulü, geçici durdurulması ve iptali de sistem güvenliğiyle ilişkilidir.

Başvuran kuruluşlar gerekli şartları taşıdıklarının MKK tarafından tespitiyle üyeliğe kabul edilir.

MKK kabulü, bir borsa veya teşkilatlanmış diğer piyasa üyeliği şartına bağlayabilir.

Yatırım kuruluşunun faaliyetlerinin SPK tarafından veya kendi isteğiyle durdurulması, üyelik koşullarını kaybetmesi ve aykırılığı verilen sürede gidermemesi veya MKK iş ve işlemlerine süreklilik arz eden aykırılık tespit edilmesi durumunda üyelik geçici olarak durdurulabilir.

Bu durumda kayıtlara erişim engellenir ve kayıtlar üzerinde işlem yapma yetkisi geçici olarak MKK veya uygun görülen başka bir yatırım kuruluşu tarafından kullanılabilir.

Böylece yatırımcı kayıtlarının kurum sorunları nedeniyle işlevsiz kalması önlenir.

Üyelik iptali MKK yönetim kurulu kararıyla yapılır ve belirli hallerde gündeme gelir.

İhraç edilen veya ihraç için Kurula başvurulan sermaye piyasası araçlarının kayden izlenmesinin Kurul kararıyla sona ermesi, üyenin tüzel kişiliğinin sona ermesi, yatırım kuruluşunun saklama izninin iptali veya yatırım fonu kurucusunun bütün fonlarının tasfiye edilmesi iptal nedenleri arasındadır.

İhraççılar için kayden izlenen sermaye piyasası aracı bulunmaması, yatırım kuruluşları için bakiyeli hesap bulunmaması şartı aranır.

Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının kayıtları üzerindeki işlem yetkisinin Yatırımcı Tazmin Merkezi’ne devredilmesi, yatırımcı haklarının korunmasını önceleyen özel bir sonuçtur.

Mali hükümler ve sorumluluk düzeni MKK sistemindeki hizmetlerin ücretlendirilmesi ve kayıt hatalarının sonuçlarını açıklar.