SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Kaydileştirilen Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Kayıtların Tutulmasının Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ II-13.1 Konu Anlatımı

Kaydileştirme, sermaye piyasası araçlarının fiziki senetlere bağlanmadan elektronik ortamda ihraç edilmesi ve bu araçlara ilişkin hakların kayıt üzerinden izlenmesi anlamına gelir.

Tebliğin ana amacı, kaydileştirilen sermaye piyasası araçları için kayıtların nasıl tutulacağını, hangi hesap yapılarının kullanılacağını, hakların nasıl kullanılacağını ve işlemlerin MKK nezdinde nasıl sonuç doğuracağını belirlemektir.

Sermaye piyasası işlemlerinin güvenli, hızlı ve etkin biçimde yürütülebilmesi için araçların ve bunlara bağlı hakların kayden izlenmesi esastır.

SPK, kayden ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarını ve kayden izlenecek hakları belirler; türler, ihraççılar, üyelik şartlarını kaybeden ihraççılar ve kaydi izlemenin sona ermesi bakımından usul ve esaslar bu çerçevede kurulur.

Kaydi sistemde temel kural, kaydileştirilmiş sermaye piyasası araçlarının nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesaplarda izlenmesidir.

Bu kural, hak sahipliğinin elektronik kayıtta kişi veya hesap bazında belirlenmesini sağlar.

Ancak Kurul, sermaye piyasası aracının türünü, ihraççının niteliğini veya MKK üyesinin niteliğini dikkate alarak hak sahibi adına hesap açılmaksızın toplu hesap tutulmasına karar verebilir.

Bu istisna özellikle yabancı saklama yapıları gibi hak sahiplerinin MKK nezdinde tek tek izlenmediği durumların tanınmasını sağlar.

Kaydileştirilmesine karar verilen fiziki araçların SPK’nın belirlediği esaslar çerçevesinde teslim edilmesi gerekir; teslim edilen araçlar kendiliğinden hükümsüz hale gelir.

Teslim edilmeyen araçlar ise karar sonrasında borsada işlem göremez ve aracı kurumlarca alım satımına aracılık edilemez.

Kayıtların tutulması MKK tarafından oluşturulan elektronik ortamda üyeler aracılığıyla yapılır.

MKK nezdinde hesap açılması, hesaplarda kayıt ve değişiklik yapılması, üyelerin hak sahiplerinin talimatlarına uygun şekilde elektronik işlem yöntemleriyle gerçekleştirdiği bir süreçtir.

Takas işlemlerinin yürütülebilmesi için merkezi takas kuruluşları itibarıyla da kayıt tutulur ve hak sahiplerinin kayıtları üye hesaplarıyla bağlantılı olarak izlenir.

Kayıtlarda kullanılacak kodlama sistemi MKK tarafından belirlenir.

Bu düzen, kaydi sistemin yalnızca hesap açmaktan ibaret olmadığını; hesaplar arası bağlantı, talimat yetkisi, takas ilişkisi ve standart kodlama ile çalışan bir kayıt mimarisi olduğunu gösterir.

Merkezi Kayıt Sistemi’nde hak sahipleri adına yatırımcı ve ortak hesapları üyeler tarafından açılır.

Her yatırımcı için ayrı ve tek bir sicil numarası üretilir.

Hesap açılışı, üye altında hesap tanımlanması ve hesaba ilişkin kimlik bilgilerinin iletilmesi adımlarından oluşur.

Daha önce sicil almamış yatırımcı için kimlik kontrolü ve T.C. kimlik numarası, yabancı kimlik numarası veya vergi kimlik numarası teyidi sonrasında sicil oluşur.

Aynı yatırımcı bilgileriyle başka bir yatırım kuruluşu tarafından hesap açıldığında aynı sicil numarası kullanılır.

Bu yaklaşım, yatırımcının farklı kurumlarda hesapları olsa bile sistemde tekil kimlik mantığının korunmasını sağlar.

Kurul izin verirse yabancı merkezi saklama kuruluşlarının hak sahibi bazında izlenmeyen hesaplar açması da mümkündür; bu hesaplara atanan sicil hak sahipliğini göstermez.

İhraççı hesabı, kaydi sermaye piyasası araçları için açılan ve farklı alt işlevler taşıyan hesaptır.

İhraççı havuz hesabı, ihraç edilecek kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin geçici kayıtların izlenmesi için kullanılır.

Satış süresince kaydi araçlar bu havuzda takip edilir; satış oldukça veya satış öncesinde ilgili hesaplara kayıt yapıldıkça havuzdan düşülür.

Yatırım fonu katılma paylarının ihraç ve iptal işlemleri de havuz hesabı üzerinden yürütülür.

Ortak hesabı, ihraççı tarafından münferit pay sahipleri için gerekli bilgilerin MKK’ya iletilmesiyle açılır ve borsada işlem görmeyen payların kaydı için kullanılır.

Bilinmeyen ortak veya bilinmeyen katılımcı hesabı ise hak sahipleri ihraççı tarafından bilinmediğinde payların toplu izlenmesi için oluşturulur; kaydileştirme gerçekleştiğinde gerekli düzeltmeler yapılır.

TCMB, yatırım kuruluşu, merkezi takas kuruluşu ve yabancı merkezi saklama kuruluşu hesapları sistemin diğer ana hesap gruplarıdır.

TCMB hesabı, DİBS genel depo hesabı olarak EMKT sistemindeki bankalara ait depo hesaplarında bulunan kıymetlerin bilgi amaçlı toplu izlenmesini sağlar.

Yatırım kuruluşu hesabında DİBS depo hesabı, yatırım kuruluşu havuz hesapları ve yatırımcı hesapları bulunur.

DİBS depo hesabı, EMKT ile MKK nezdindeki yatırım kuruluşu hesapları arasındaki DİBS aktarımları ve yatırımcı işlemlerine bağlı aktarımlar için kullanılır.

Yatırım kuruluşu havuz hesapları takas işlemlerinin vekil sıfatıyla yerine getirilmesini sağlar.

Merkezi takas kuruluşu hesabı da takas havuz hesabı, havuz hesabı ve yatırımcı hesabından oluşur.

Yabancı saklama global hesabı ise yurt dışı yerleşik hak sahiplerine ait araçların hak sahibi ismine açılmaksızın toplu izlendiği havuz niteliğindedir.

Ortak ve yatırımcı hesaplarının alt hesapları, hakların sınırlandırılması veya üçüncü kişi lehine kurulması gereken durumlarda devreye girer.

Rehin, haciz, yatırımcı blokajı, satış blokajı ve MKK tarafından uygun görülen diğer işlemler ilgili hesaplara bağlı alt hesaplar açılarak izlenir.

Kaydi sermaye piyasası araçları üzerinde teminat, rehin veya intifa hakkı kurulması için tarafların bu hakkın tesis edildiğini gösteren belgeleri ilgili üyelere vermesi üzerine üyeler durumu MKK kayıtlarına yansıtır.

Teminat verenin mevcut hesabına bağlı alt hesap açılması ya da teminat alanın hesabında kayıt tutulması mümkündür.

Teminat sözleşmesi sona erdiğinde araçlar veya eş değerleri teminat verene kayden iade edilir.

Rehin işlemlerinde de hakkı tesis edenin ya da rehin alanın hesabında alt hesap kullanılması kayıt şeffaflığı sağlar.

Kaydi sistem, sermaye artırımı ve alım satım takası gibi işlemlerin hesaplar üzerinden yürütülmesini de düzenler.

Bedelli sermaye artırımlarında yeni pay alma hakları bulundukları hesaplara kaydedilir; bedelin yatırılması ve üyelerin bildirimleri üzerine haklar silinir, sermaye piyasası aracı ihraççı havuz hesabından yatırımcı ve ortak hesaplarına aktarılır.

Süresi içinde kullanılmayan yeni pay alma hakları süre sonunda hesaplardan silinir.

Bedelsiz sermaye artırımlarında ihraççı bildirimi üzerine havuz hesabına kaydedilmiş haklar açıklanan orana göre üye hesaplarına aktarılır.

Borsa işlemleri sonrasında ise satılan araçlar yatırımcı hesaplarının ilgili alt hesabına alınır, takas günü yatırım kuruluşu havuz hesabına ve oradan takas havuz hesabına aktarılır; takas alacakları merkezi takas kuruluşunca yatırım kuruluşu havuz hesaplarına dağıtılır.

Mali ve yönetimsel haklar da kaydi kayıt üzerinden sonuç doğurur.

İhraççılar mali hakların kullanımına ilişkin bilgileri MKK’ya zamanında bildirmekle yükümlüdür; borsada işlem gören şirketlerin KAP’ta yayımladıkları hak kullanım duyuruları bu bildirim yükümlülüğünü karşılar.

Kaydi araçlara ilişkin faiz ve temettü tutarları hak edildikleri ilk gün ilgili hesaplara dağıtılmak üzere MKK’nın muhabir bankasına, yani Takasbank’a aktarılır ve MKK kayıtları esas alınarak üye hesaplarına, oradan hak sahiplerine iletilir.

Genel kurul bakımından ihraççılar toplantı tarihini MKK’ya bildirir; genel kurula katılacaklara ilişkin liste toplantıdan bir gün önce MKK tarafından hazırlanır.

Listede pay sahipleri, intifa hakkı sahipleri ve varsa vekillerinin kimlik bilgileri ile payların itibari değerleri bulunur.

Blokaj, haciz, tedbir ve fiziki teslim hükümleri kaydi sistemin koruyucu yönünü gösterir.

Yatırımcılar, kendi yatırımcı veya ortak hesaplarına ilgili üyenin tasarruf yetkisini sınırlayan blokaj koyabilir.