SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği Konu Anlatımı

İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği, Takasbank’ın merkezi karşı taraf rolünü üstlendiği piyasalardaki garanti ve risk yönetimi rejimini açıklar.

Merkezi karşı taraf, bir işlemde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder.

Kaynakta bu uygulamanın, merkezi takastan daha farklı bir temerrüt yönetimi gerektirdiği vurgulanır.

Çünkü MKT olan kuruluş, yalnız işlemlerin kaydi tasfiyesini düzenlemez; taraflardan her biri için karşı tarafın yerine geçerek piyasa veya sermaye piyasası aracındaki işlemlere garanti verir.

Ancak bu garanti, üyelerin ve işlemci kuruluşların müşterilerine karşı olan yükümlülüklerini kapsamaz.

MKT hizmetinde mali sorumluluk, sınırsız ve koşulsuz bir üstlenim gibi anlaşılmamalıdır.

Kaynağa göre mali sorumluluk, tesis edilecek limitler, üyelerden alınacak teminatlar ve diğer garantiler çerçevesinde belirlenir.

Takasbank’ın MKT olduğu piyasalarda kullandığı yöntemler piyasa yönergelerinde düzenlenir.

Açık teklif yöntemi, işlemin eşleştiği anda Takasbank’ın piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı haline gelmesidir.

Sözleşme yenileme yöntemi ise taraflar arasındaki sözleşmenin takas tamamlanmadan önce iptal edilip Takasbank’ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapmasıdır.

Her iki yöntem de ekonomik olarak aynı güven ihtiyacına hizmet eder: karşı taraf riski tek tek taraflardan merkezi yapıya taşınır.

MKT üyeliği doğrudan MKT üyesi ve genel MKT üyesi ayrımıyla düzenlenir.

Doğrudan MKT üyesi yalnız kendi portföyünün ve müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirebilir.

Genel MKT üyesi ise bunlara ek olarak işlemci kuruluşların takas işlemlerini de gerçekleştirmeye yetkilidir.

İşlemci kuruluş, Takasbank’ın MKT olduğu piyasa veya araçlarda işlem yapan, fakat bu işlemlerin yükümlülük tasfiyesini genel MKT üyesi aracılığıyla yapan kuruluştur.

Genel MKT üyesi ile takas işlemlerini gerçekleştirdiği işlemci kuruluş, Takasbank’a karşı doğan yükümlülüklerden müşterek borçlu ve müteselsil kefil olarak sorumludur.

Bu hüküm, genel üyeliğin yalnız teknik aracılık değil, mali sorumluluk taşıyan bir statü olduğunu gösterir.

MKT üyeliği için ek şartlar merkezi karşı taraf hizmetinin sürekliliğini korumaya yöneliktir.

Üyenin bilgi işlem, risk yönetimi, iç kontrol ve iç denetim mekanizmalarını kurmuş ve işler hale getirmiş olması gerekir.

MKT hizmetlerine taraf olmak için piyasa veya sermaye piyasası aracı bazında Takasbank tarafından belirlenen asgari öz sermaye aranır.

Mali bünye, Takasbank’a karşı taahhütleri karşılayabilecek düzeyde olmalıdır.

Üyelik türlerinin belirlenmesinde öz sermaye, Takasbank nezdindeki içsel kredi derecelendirme, mali tahlil, istihbarat çalışmaları, varsa bağımsız derecelendirme notları, iç sistemler ve teknik altyapı dikkate alınır.

Bu ölçütler, MKT üyeliğinin doğrudan sistemik risk yönetimiyle bağlantılı olduğunu anlatır.

Teminat sistemi MKT yönetmeliğinin merkezindedir.

MKT üyeleri, kendileri veya müşterileri adına aldıkları pozisyonlar için Takasbank tarafından kullanılan ve ilgili piyasa yönergelerinde belirlenen yöntemlere göre hesaplanan tutarda teminat yatırmak zorundadır.

Teminatlar başlangıç teminatı ve değişim teminatı olarak kavranır.

Başlangıç teminatı, gelecekte temerrüt ortaya çıkarsa pozisyonların kapatılmasına kadar doğabilecek riskleri karşılamak için baştan talep edilir.

Değişim teminatı ise mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklardan kaynaklanır.

Böylece teminat, yalnız ilk işlem anının değil, pozisyon açık kaldığı sürece değişen piyasa riskinin de karşılığıdır.

Müşteri varlıklarının ayrıştırılması MKT uygulamasında özel önem taşır.

Takasbank, MKT hizmeti verdiği piyasa veya araçlarda müşterilerin pozisyon ve teminatlarını, üyeye bağlı olmakla birlikte üyenin kendi portföyüne ait pozisyon ve teminatlardan ayrı hesaplarda izler.

Çoklu pozisyon hesaplarının kullanılabildiği piyasalarda, müşteri talep ederse tekil pozisyon hesabı ve buna bağlı teminat hesapları açılmasına imkan sağlanır.

Tekil pozisyon hesaplarındaki müşteri teminatları, MKT üyesinin kendisine veya diğer müşterilere ait hesaplarda oluşan teminat açıkları için kullanılamaz.

Bu ayrım, MKT’nin riski merkezileştirirken müşteri varlıklarının korunmasını da gözettiğini gösterir.

Garanti fonu, olağandışı piyasa koşullarında temerrüt kaynaklı zararların karşılanması için oluşturulan ortak risk kaynağıdır.

MKT üyelerinin garanti fonu katkı payları yatırılmış ve talep edilebilir katkı payları olarak düşünülür.

Katkı payı yükümlülüğü artarsa veya fondaki varlıkların değeri düşerse Takasbank garanti fonu katkı payı tamamlama çağrısı yapar.

Katkı payına konu varlıkların değerlenmesinde likidite ve piyasa riski dikkate alınarak değerleme katsayıları uygulanabilir.

Garanti fonu katkıları da tevdi amaçları dışında kullanılamaz, haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dahil edilemez.

Bu koruma, fonun amacının yalnız temerrüt yönetimi olduğunu gösterir.

MKT üyesinin temerrüdü, teminat veya garanti fonu tamamlama, teslim veya ödeme yükümlülüklerinin zamanında ve tam yerine getirilmemesiyle doğar.

Bildirim aranmaz; temerrüt hali ortadan kalkıncaya kadar mütemerrit üyenin ilgili piyasa veya tüm piyasalar için Takasbank nezdindeki bağlı hesaplarından teminat çekmesi kısıtlanabilir.

Takasbank, temerrüt konusu yükümlülükleri karşılamak için üyenin hesapları üzerindeki doğrudan tasarruf yetkisini askıya alabilir, pozisyonları resen kapatabilir, alım satım, devir ve diğer işlemleri yapabilir.

Teslim yükümlülüğünde temerrüt halinde satıcı konumundaki üye kıymeti teslim edemezse, esas olan Takasbank’ın alıcı üyeye kıymeti teslim etmesidir; mümkün olmazsa yönergede belirlenen nakit karşılık ödenir.

Temerrüt halinde başvurulacak kaynak sırası sınav için kritik bir mantık taşır.

Önce mütemerrit MKT üyesinin kendi hesaplarında veya teminat açığı oluşan müşteri hesaplarında bulunan teminatları kullanılır.

Ardından mütemerrit üyenin yatırılmış garanti fonu katkı payı, varsa sigorta tazminleri, Takasbank tarafından karşılanmış riskler için tahsis edilen sermaye, diğer MKT üyelerinin yatırılmış garanti fonu katkıları, üyelerden talep edilebilecek ilave garanti fonu katkıları ve Takasbank’ın kalan sermayesinden yapılan taahhüt gelir.

Bu sıralama, kaybın önce riski yaratan üyenin kaynaklarından karşılanması gerektiğini, ortak kaynaklara ve Takasbank sermayesine kademeli geçildiğini gösterir.

Kaynak kullanım sırası yalnız zarar paylaşımı değil, likidite yönetimi açısından da önemlidir.

Takasbank, temerrüt nedeniyle ortaya çıkan kayıpları karşılamak için sayılan kaynakların yanında yabancı kaynakları ve borçlanma imkanlarını da devreye sokarak takasın tamamlanmasını veya borcun tasfiyesini sağlayabilir.

Daha sonra mütemerrit üyeden tahsil edilecek kaynaklar önce temerrüt için sağlanan borçların kapatılmasında, sonra temerrüt etmeyen üyelerden alınan ilave garanti fonu katkılarının ve yatırılmış katkı paylarının iadesinde kullanılır.

Mütemerridin tüm asli ve feri yükümlülükleri tasfiye edilmeden kendisine ödeme veya iade yapılamaz.