SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Takas, Saklama ve Operasyon İşlemlerine İlişkin Temel Kavramlar Konu Anlatımı

Takas, sermaye piyasası işlemlerinin yalnızca alım satım emrinin eşleşmesiyle bitmediğini gösteren ana kavramdır.

Bir işlem gerçekleştikten sonra taraflardan biri nakit, diğeri sermaye piyasası aracı veya başka bir varlık teslim etmekle yükümlü hale gelir.

Takas, bu yükümlülüklerin Takasbank tarafından belirlenen süre ve şartlarda yerine getirilmesi ve sonuçta nakit ile varlık transferinin tamamlanması sürecidir.

Bu nedenle takas, piyasa işleminin arka ofis aşaması gibi görünse de piyasa güveninin merkezindedir.

İşlem yapılmış fakat yükümlülükler yerine getirilmemişse ekonomik sonuç doğmaz; takas sistemi, bu sonucu düzenli, izlenebilir ve risk kontrollü biçimde oluşturur.

Saklama ve kayıt kavramları takasın tamamlayıcısıdır.

Sermaye piyasası araçları kaydi olarak izlendiğinde, hak sahipliği ve hak kullanımına ilişkin kayıtların elektronik ortamda güvenilir biçimde tutulması gerekir.

MKK, kaydi sermaye piyasası araçları ve bunlara bağlı haklarla ilgili kayıtların tutulduğu Merkezi Kayıt Sistemi’ni işletir.

Bu sistemde haklar üyeler ve hak sahipleri itibarıyla izlenir.

EMKT, elektronik menkul kıymet transfer sistemini; TETS ise Takasbank elektronik transfer sistemini ifade eder.

Bu kavramlar, kıymet hareketinin fiziksel teslimden çok hesaplar arası elektronik kayıt ve transfer mantığıyla yürüdüğünü gösterir.

Takasbank’ın bazı piyasalardaki merkez karşı taraf hizmeti, takas riskini anlamak için özel önem taşır.

Merkez karşı taraf hizmetinde Takasbank, Kurul tarafından uygun görülen piyasa veya sermaye piyasası araçlarında alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder.

Açık teklif yöntemi, işlem eşleştiği anda Takasbank’ın tarafların arasına girmesidir.

Sözleşme yenileme yönteminde ise taraflar arasındaki mevcut sözleşme takas tamamlanmadan önce iptal edilir ve Takasbank taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapar.

Her iki yöntemde de amaç, katılımcıların birbirinin kredi riskine doğrudan maruz kalmasını azaltmak ve takasın merkezi kurallarla yürütülmesini sağlamaktır.

MKT yapısında pozisyon kavramları önemli bir risk dili oluşturur.

Açık pozisyon, vadeli işlem, opsiyon veya tezgahüstü vadeli işlemlerde işlem, nakdi uzlaşma ya da fiziki teslim ile kapatılmamış kısa ve uzun pozisyonları ifade eder.

Kısa pozisyon, vadeli işlemde dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşmayı sağlama yükümlülüğü; opsiyonlarda ise sözleşmenin türüne göre belirli alma ya da satma yükümlülüğü doğurabilir.

Uzun pozisyon ise vadeli işlemde dayanak varlığı alma yükümlülüğünü, opsiyon sözleşmelerinde belirli koşullarda alma veya satma hakkını ifade eder.

Bu ayrım, takas sisteminin hangi tarafın hangi senaryoda nakit ya da varlık teslim etmek zorunda kalacağını belirlemesi açısından kritiktir.

Teminat kavramları, MKT sisteminin risklere karşı kullandığı finansal tamponları açıklar.

Başlangıç teminatı, bir temerrüt gerçekleşirse temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadar geçecek sürede ortaya çıkabilecek riskleri karşılamak üzere baştan talep edilir.

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda doğan farklardan kaynaklanan teminat ihtiyacıdır.

İşlem teminatı, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alımı veya satımı amacıyla Takasbank’ta açılan işlem ve saklama hesaplarına yatırılan teminatların genel adıdır ve başlangıç ile değişim teminatını kapsar.

Teminat değerleme katsayısı ise kabul edilen varlığın likidite edilmesi gerektiğinde değer kaybı yaşanabileceği ihtimalini teminat değerine yansıtır.

Teminatlandırma yöntemleri, müşteri ve portföy bazındaki risklerin nasıl hesaplandığını gösterir.

Brüt teminatlandırmada MKT üyelerinin müşterileri adına yatırması gereken teminat, müşteri pozisyonları birbiriyle netleştirilmeden her müşteri için ayrı ayrı hesaplanan yükümlülüklerin toplamıdır.

Net teminatlandırmada ise müşterilere ait pozisyonlar netleştirilir ve teminat yükümlülüğü buna göre bulunur.

Portföy bazlı teminatlandırma, aynı hesaptaki varlıklar arasındaki korelasyonların risk azaltıcı etkisini dikkate alarak teminat hesaplar.

BISTECH marjin yöntemi de portföy bazlı risk yönetim algoritmasıyla bulunması gereken teminat tutarını hesaplama yöntemidir.

Bu kavramlar, aynı pozisyon büyüklüğünün farklı hesaplama yaklaşımı altında farklı teminat ihtiyacı doğurabileceğini anlatır.

Garanti fonu, teminatların dışında kalan ek güvence katmanıdır.

Merkez karşı taraf hizmeti verilen piyasa veya araçlarda takas yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank nezdinde tutulur ve MKT üyelerinin katkı paylarıyla oluşturulur.

Karşılanmış riskler, Takasbank’ın merkez karşı taraf hizmeti nedeniyle maruz kaldığı, ancak teminatlar, garanti fonu ve Takasbank sermayesinden ayrılan bölümle korunan risklerdir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü MKT hizmeti yalnızca taraflar arasına girmekten ibaret değildir, aynı zamanda olası temerrüdün hangi kaynaklarla karşılanacağını önceden tanımlayan bir risk yönetim mimarisi kurar.

Risk kavramları takas ve saklama altyapısının neden bu kadar kurallı olduğunu açıklar.

Karşı taraf kredi riski, iki tarafa da yükümlülük getiren bir işlemde muhatabın son ödeme yapılmadan önce temerrüde düşmesi olasılığıdır.

Likidite riski, piyasa derinliği olmaması veya aşırı dalgalanma nedeniyle pozisyonun piyasa fiyatlarından kapatılamaması ya da dengelenememesi sonucu zarar doğması ihtimalidir.

Piyasa riski, fiyat, kur, faiz ve emtia gibi risk faktörlerinin seviyesindeki veya oynaklığındaki değişimlerden kaynaklanır.

Riske maruz değer, belirli bir dönemde ve olasılık seviyesinde portföyün uğrayabileceği en yüksek zararı sayısal yöntemlerle tahmin eder.

Stres testi ise aşırı fakat imkânsız olmayan piyasa koşullarında finansal kaynakların riskleri karşılama düzeyini ölçer.

Hesap yapıları da operasyonel güvenliğin parçasıdır.

Takasbank nezdinde MKT üyeleri adına açılan tekil pozisyon hesabı, bir müşteriye veya üyenin kendi portföyüne ait pozisyonların izlendiği alt hesap niteliğindedir.

Çoklu pozisyon hesabı, üyenin kendi portföyü veya müşterilerine ait pozisyonların toplu izlenmesine yarar; ancak üyenin kendi pozisyonları ile müşteri pozisyonları ayrıştırılır.

Teminat hesapları, üyenin kendisine veya müşterilerine ait pozisyonlara ilişkin teminatların izlendiği hesaplardır.

Bu hesap ayrımı, teminatın kime ait olduğunun ve hangi pozisyonu güvencelediğinin karışmaması için gerekir.

MKT üyesi, MKT hizmeti verilen piyasalarda doğan hak ve yükümlülüklere taraf olması uygun görülen kuruluştur; işlemci kuruluş ise işlemlerini bir genel MKT üyesi üzerinden tasfiye eder.

Borsa, piyasa, piyasa işletici, piyasa üyesi ve yatırım kuruluşu gibi kavramlar sistemin kurumsal çevresini tamamlar.