SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik (4, 5 ve 6'ncı Bölümler) Konu Anlatımı

Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik, sermaye piyasası işlemlerinde takas altyapısının nasıl kurulacağını ve nasıl çalışacağını açıklayan üst düzenleme çerçevesidir.

Kaynağın anlattığı bağlamda bu yönetmelik, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun merkezi takas kuruluşlarına ilişkin 77’nci maddesi ile merkezi karşı taraf uygulamasına ilişkin 78’inci maddesini uygulamaya bağlar.

Merkezi takas kuruluşu, borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve bu işlemlerden doğan teminat yükümlülüklerinin yerine getirilmesiyle ilgili işlemleri yürüten özel hukuk tüzel kişisidir.

Bu tanım, takas kuruluşunun yalnız arka ofis hizmeti vermediğini; piyasa işlemlerinin güvenli sonuçlanmasını sağlayan kurumsal bir altyapı olduğunu gösterir.

Genel Yönetmelik’in dördüncü bölümü, merkezi takas kuruluşu üyeliğinin kimler için ve hangi sorumluluklarla mümkün olduğunu düzenler.

Kaynakta TCMB’nin, sermaye piyasası mevzuatına göre faaliyet gösteren yatırım kuruluşlarının ve merkezi takas kuruluşu tarafından önerilip SPK tarafından kabul edilen diğer kişilerin üye olabileceği belirtilir.

Bu üyelik serbest bir katılım değil, takas sisteminin güvenliğini koruyan bir yeterlilik rejimidir.

Üyelik teminatı, üyenin sorumluluğu, faaliyet esasları ve üyeye uygulanabilecek tedbirler bu bölümün ana konularıdır.

Ayrıca merkezi takas kuruluşu, bir borsaya veya teşkilatlanmış diğer piyasaya üye olmayı kendi üyeliği için şart koşabilir.

Böylece piyasa üyeliği ile takas üyeliği arasındaki bağ, işlemin yapıldığı yer ile işlemin tasfiye edildiği altyapı arasında kurulur.

Beşinci bölüm takas esaslarına odaklanır.

Takas hizmetinin kapsamı, sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve ilgili teminat yükümlülüklerinin ifasıdır.

Takas hizmetlerinin merkezi takas kuruluşları nezdinde yerine getirilmesi esastır; hangi borsa, pazar, platform veya araç için hizmet verileceğini SPK belirleyebilir.

Yönetmelik, takas sisteminin işleyişi yanında takas kesinliği ilkesine de yer verir.

Takas kesinliği, sermaye piyasası araçlarına ilişkin takas talimatları ve ödeme işlemlerinin, üyenin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye sürecinin başlaması gibi durumlarda dahi geri alınamaz ve iptal edilemez olmasını ifade eder.

Bu ilke, piyasa işlemlerinin sonradan bozulmasını engelleyerek sistemik belirsizliği azaltır.

Takas esasları içinde netleştirme, teslim karşılığı ödeme, alacakların dağıtılması, takas süresi, para birimi, mahsup ve transfer gibi kavramlar birlikte düşünülmelidir.

Çok taraflı netleştirme, aynı gün valörlü işlemlerde üyenin belirli bir kıymetteki alış ve satışlarının mahsup edilerek net kıymet yükümlülüğünün; tüm kıymetlere ilişkin bedellerin ise tek bir nakit alacak veya borç oluşturacak şekilde belirlenmesini sağlar.

Teslim karşılığı ödeme prensibinde yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmez; kısmi yerine getirme halinde alacaklar kapatılan borçla orantılı ödenir.

Bu iki ilke birlikte, hem operasyonel verimlilik hem de karşı taraf riskinin azaltılması için çalışır.

Mahsup ve transfer hükümleri de üyenin farklı piyasalardaki nakit alacaklarını borçlarına bağlayabilmesine ve varlık aktarımının serbest ya da şartlı virmanla yapılmasına imkan verir.

Yönetmeliğin teminat ve garanti fonuna ilişkin hükümleri, takas sisteminin kredi riskine karşı nasıl korunduğunu açıklar.

İşlem teminatları üyelerin takas işlemleri nedeniyle doğan yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde kullanılır ve Takasbank ile üyelerin malvarlıklarından ayrı izlenir.

Teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz; kamu alacakları için olsa bile haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dahil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir uygulanamaz.

Garanti fonu oluşturulması durumunda üyelerin katkı payları da benzer koruma mantığına tabidir.

Üyenin işlem teminatı ve kendi garanti fonu katkısı yetersiz kalmadıkça diğer üyelerin katkılarına başvurulamaması, risk paylaşımında öncelik sırasının önemini gösterir.

Altıncı bölüm merkezi karşı taraf uygulamasını düzenler.

Merkezi karşı taraf, alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı konumuna girerek takasın tamamlanmasını taahhüt eden yapıdır.

SPK, bu uygulamayı piyasa veya sermaye piyasası aracı bazında zorunlu tutabilir.

Merkezi karşı taraf hizmetinde mali sorumluluk sınırsız bir garanti değildir; tesis edilecek limitler, üyelerden alınacak teminatlar ve diğer garantiler çerçevesinde belirlenir.

Bu hizmette alınan teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçebilir, ancak hesap sahiplerinin malvarlıklarının ve müşteri teminatlarının kuruluşun malvarlığından ayrı izlenmesi esastır.

Takas kuruluşu, takasın yerine getirilmesine ilişkin işlemler dışında bu teminatları tevdi amaçları dışında kullanamaz.

Merkezi karşı taraf uygulamasında risk yönetimi daha yoğun bir disiplin gerektirir.

Hizmeti verecek kuruluşun üstlendiği mali risklerle uyumlu sermaye bulundurması, bilgi işlem altyapısını kurması, iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini idame ettirmesi gerekir.

İç denetim birimleri bu altyapıların güvenilirliğini ve yeterliliğini asgari altı aylık dönemlerde kontrol ederek Kurula bildirir.

SPK, daha sık kontrol, bağımsız denetim, stres testleri ve gerekirse kredi derecelendirmesi isteyebilir.

Bu hükümler, merkezi karşı tarafın piyasada güven sağlayan bir kurum olmasının yanında, bu güveni sürdürebilmesi için sürekli ölçülen bir mali ve operasyonel yeterlilik taşıması gerektiğini anlatır.

Temerrüt yönetimi de bu düzenin tamamlayıcı unsurudur.

Merkezi karşı taraf uygulamasında üyelerin teminatları, garanti fonu, kuruluş sermayesi, sigorta sözleşmeleri, pozisyonların taşınması, pozisyonların resen kapatılması ve aynı tarafla olan borç, alacak, hak ve yükümlülüklerin netleştirilmesi gibi araçlar kullanılabilir.

Bu araçların amacı, bir üyenin yükümlülüğünü yerine getirememesinin takas sisteminin tamamına yayılmasını önlemektir.

Bu nedenle Genel Yönetmelik, yalnız olağan takas gününü değil, stres veya temerrüt anında sistemin hangi kaynaklarla ayakta tutulacağını da düzenler.

Genel Yönetmelik’in dördüncü, beşinci ve altıncı bölümleri arasındaki ilişki pratik bir sırayla okunabilir.

Önce üye kabulü ve üyeye uygulanacak tedbirler belirlenir; çünkü güvenli takas, güvenilir üyelerle başlar.

Sonra takas hizmetinin kapsamı, takas kesinliği ve ödeme-teslim ilkeleri kurulur; çünkü işlem sonuçlarının geri alınamaz ve hesaplar üzerinden izlenebilir olması gerekir.

Son aşamada merkezi karşı taraf rejimi, teminatların ayrıştırılması, garanti fonu ve risk yönetimiyle sistemin stres anındaki dayanıklılığını tamamlar.