Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Milletlerarası Hukukun Kaynakları Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukta kaynak denildiğinde, bir metnin nereden alındığı değil, bir kuralın bağlayıcı hukuk niteliğini hangi biçimde kazandığı anlaşılır.

Ankara Üniversitesi uluslararası hukuk notlarında bu ayrım maddi kaynak ve şekli kaynak üzerinden açıklanır.

Maddi kaynak, kuralın arkasındaki toplumsal ihtiyaç, siyasal gerçeklik veya değer yargısıdır.

Şekli kaynak ise bu içeriğin hukuk düzeninde uygulanabilir kurala dönüşmesini sağlayan yoldur.

UAD Statüsü’nün 38. maddesi, Divanın uyuşmazlık çözerken başvuracağı kuralları saydığı için milletlerarası hukukun şekli kaynaklarını anlamada ana hareket noktasıdır.

Bu çerçevede andlaşmalar, devletler veya andlaşma yapma yetkisi bulunan uluslararası örgütler arasında uluslararası hukuk alanında sonuç doğurmak üzere yapılan irade uyuşmalarıdır.

Adının sözleşme, pakt, protokol, şart veya statü olması tek başına belirleyici değildir; önemli olan tarafların uluslararası hukuk düzeninde bağlanma iradesidir.

Örf ve adet hukuku ise yazılı bir andlaşma metnine değil, devletlerin genel ve tutarlı uygulamasına dayanır.

Fakat uygulama tek başına yetmez; devletlerin o davranışı hukuken gerekli veya hukuken mümkün gördüğünü gösteren opinio juris unsurunun da bulunması gerekir.

Bu nedenle diplomatik nezaketle sürdürülen tekrarlar, hukuki zorunluluk inancı yoksa örf ve adet kuralına dönüşmez.

Hukukun genel prensipleri, andlaşma veya örf ve adet hukukunda boşluk bulunduğunda özellikle önem kazanır.

İyi niyet, kesin hüküm, sorumluluk, tazminat ve zaman aşımı gibi birçok hukuk düzeninde tanınan ilkeler, milletlerarası ilişkinin yapısına uygun düştüğü ölçüde uygulanabilir.

Bu prensipler yardımcı kaynak değildir; uygun durumda doğrudan hüküm kurmaya elverişlidir, ancak andlaşma ve örf adet kurallarına aykırı biçimde kullanılamaz.

Yargı kararları ile en yetkin yazarların görüşleri ise kural koymaz, mevcut kuralın kapsamını ve anlamını belirlemede yardımcı olur.

Son olarak, bir normun yalnız tek kaynaktan doğması gerekmez: bir andlaşma hükmü zamanla örf ve adet kuralına dönüşebilir veya zaten var olan bir örf kuralı yazılı metne alınabilir.