Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) İnsan Hakları Avrupa Sistemi (İHAS/AİHM) Konu Anlatımı

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, insan haklarının yalnız ulusal hukukta tanınmasına değil, taraf devletlerin ortak bir uluslararası denetime tabi olmasına dayanır.

Sözleşme, Avrupa Konseyi üyesi devletlerin insan hakları, temel özgürlükler, demokratik siyasal rejim ve hukukun üstünlüğü etrafındaki ortak mirasına yaslanır.

Sistem iki eksenli işler: birincisi, her taraf devlet kendi yetki alanındaki herkesin Sözleşmede açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlamakla yükümlüdür; ikincisi, bu yükümlülüğe uyulup uyulmadığını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi denetler.

Sözleşme metni ikincillik ilkesini vurgular.

Buna göre hakları güvence altına alma konusunda birincil sorumluluk devletlerdedir; Mahkeme ise bu sorumluluğun yerine getirilmesini denetleyen uluslararası yargı organıdır.

Sözleşmenin haklar bölümü, bir yandan mutlak nitelikli yasaklar, diğer yandan belirli koşullarla sınırlandırılabilen özgürlükler içerir.

Yaşam hakkı yasayla korunur; işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ve ceza yasaktır.

Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı ve kanunsuz ceza olmaz ilkesi kişi özgürlüğü ile ceza adaletinin ana güvencelerini oluşturur.

Özgürlükten yoksun bırakma ancak sözleşmede sayılan hallerde ve yasanın öngördüğü usule uygun olabilir; yakalanan kişiye nedenler ve suçlamalar anlayacağı dilde bildirilir, yargıç önüne çıkarılma ve tutmanın yasallığını mahkemeye taşıma hakları tanınır.

Adil yargılanma hakkı ise medeni hak ve yükümlülükler ile cezai suçlamalarda bağımsız, tarafsız, yasayla kurulmuş mahkeme önünde makul sürede ve kural olarak aleni yargılanmayı güvence altına alır.

Suç isnadında masumiyet karinesi ve savunma için gerekli asgari haklar ayrıca belirtilir.

Özel hayat, din, ifade, toplantı ve örgütlenme özgürlükleri Sözleşmenin demokratik toplum düzeniyle bağlantılı haklarıdır.

Özel ve aile hayatına, konuta ve yazışmaya saygı hakkı kamu makamlarının müdahalesine karşı korunur; müdahale ancak kanunla öngörülmüşse ve demokratik toplumda ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ekonomik refah, düzenin korunması, suçun önlenmesi, sağlık, ahlak veya başkalarının hak ve özgürlükleri gibi meşru amaçlarla gerekli ise kabul edilebilir.

Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü din veya inanç değiştirme ve ibadet, öğretim, uygulama ya da ayin yoluyla açıklama özgürlüğünü içerir; açıklama yönü belirli meşru amaçlarla sınırlandırılabilir.

İfade özgürlüğü kanaat özgürlüğünü, haber ve görüş alma ve verme serbestisini kapsar; görev ve sorumluluklarla birlikte kullanılır.

Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü de barışçıl toplantıyı, dernek kurmayı ve sendika hakkını içerir; sınırlama rejimi yine kanunilik, meşru amaç ve demokratik toplumda gereklilik çerçevesinde işler.

Sözleşme, haklar arasındaki tamamlayıcı güvenceleri de kurar.

Evlenme hakkı, ulusal yasalara uygun olarak evlenme ve aile kurma imkanını tanır.

Etkili başvuru hakkı, Sözleşmede tanınan hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişinin ulusal makam önünde etkili bir başvuru yoluna sahip olmasını gerektirir.

Ayrımcılık yasağı, Sözleşmede tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmanın cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaat, ulusal ya da toplumsal köken, azınlığa aidiyet, servet, doğum ve benzeri statüler temelinde ayrım yapılmadan sağlanmasını ister.

Olağanüstü hallerde yükümlülüklerden sapma imkanı tanınsa da durumun kesinlikle gerektirdiği ölçü, uluslararası hukuktan doğan diğer yükümlülüklerle bağdaşma ve bazı çekirdek hakların korunması sınırları vardır.

Hakları yok etmeye veya öngörülenden daha geniş ölçüde sınırlamaya yönelik yorum yasağı ile sınırlamaların öngörüldükleri amaç dışında uygulanamayacağı kuralı, sistemin kötüye kullanılmasını engeller.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sözleşme ve protokoller gereği taraf devletlere yüklenen taahhütlere uyulmasını sağlamak için kurulmuştur ve devamlı görev yapar.

Mahkeme, taraf devlet sayısına eşit sayıda yargıçtan oluşur.

Yargıçlar her taraf devlet adına sunulan üç adaylık liste üzerinden Parlamenterler Meclisi tarafından seçilir; kendi adlarına görev yaparlar ve bağımsızlıklarıyla bağdaşmayan görevler üstlenemezler.

Mahkeme Genel Kurulu başkan ve başkan yardımcılarını seçer, daireler oluşturur, daire başkanlarını ve yazı işleri müdürünü belirler, içtüzüğü kabul eder.

Yargısal çalışma tek yargıç, üç yargıçlı komite, yedi yargıçlı Daire ve onyedi yargıçlı Büyük Daire yapılarıyla yürütülür.

Bu farklı heyetler, açıkça kabul edilemez başvurulardan ciddi yorum sorunlarına kadar dosyanın niteliğine göre görev alır.

Mahkemenin yargı yetkisi, Sözleşme ve protokollerin yorumu ve uygulanmasına ilişkin, kendisine devletlerarası başvuru, bireysel başvuru, kararların infazı ve danışma görüşü hükümleri çerçevesinde sunulan sorunları kapsar.

Bir taraf devlet, başka bir taraf devlete karşı ihlal iddiasıyla başvurabilir.

Bireysel başvuruda ise Sözleşme veya protokollerde tanınan haklarının bir taraf devlet tarafından ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grupları Mahkemeye başvurabilir.

Taraf devletler bu hakkın etkin kullanılmasını engellememeyi taahhüt eder.

Bireysel başvurunun kabul edilebilirliği için iç hukuk yollarının tüketilmesi ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde başvuru yapılması gerekir.

Mahkeme isimsiz başvuruları, daha önce incelenmiş veya başka bir uluslararası merciye sunulmuş aynı nitelikteki başvuruları, Sözleşme ile bağdaşmayan, dayanaktan açıkça yoksun veya başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğindeki başvuruları ve kural olarak önemli zarar doğurmayan başvuruları kabul edilemez bulabilir.

Yargılama sürecinde Mahkeme tarafların temsilcileriyle birlikte davayı inceler ve gerekli kolaylıkların sağlanacağı bir soruşturma yapabilir.

Her aşamada başvurunun takip edilmemesi, ihtilafın çözülmesi veya incelemeyi sürdürmeyi haklı kılan neden kalmaması halinde kayıt düşürme kararı verilebilir; insan haklarına saygı gerektiriyorsa incelemeye devam edilebilir.

Dostane çözüm yolu, tarafların insan haklarına saygı ilkesinden esinlenen bir anlaşmayla uyuşmazlığı bitirmesine imkan tanır ve bu süreç gizlidir.

Duruşmalar kural olarak kamuya açıktır, belgeler de Mahkeme Başkanı aksine karar vermedikçe kamu erişimine açıktır.

Mahkeme ihlal bulur ve iç hukuk ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebiliyorsa zarar gören lehine adil tazminata hükmedebilir.

Kararların kesinleşmesi ve bağlayıcılığı sistemin etkililiğini sağlar.

Büyük Daire kararları kesindir.

Daire kararları tarafların Büyük Daireye gönderme istemediklerini beyan etmeleri, üç ay içinde gönderme istenmemesi veya kurulun gönderme istemini reddetmesiyle kesinleşir.

Esasa ve kabul edilebilirliğe ilişkin kararlar gerekçeli olmalıdır; yargıçlar oybirliği bulunmadığında ayrı görüş bildirebilir.

Taraf devletler, taraf oldukları davalarda Mahkemenin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder.

Kesin karar, infazı denetleyecek Bakanlar Komitesine gönderilir.

Komite kararın yorumundan kaynaklanan zorlukta Mahkemeye başvurabilir; bir devletin karara uymayı reddettiği düşünülürse belirli usulle meseleyi Mahkemeye taşıyabilir.

Bu yapı, Mahkeme kararını yalnız tespit kararı olmaktan çıkarıp uluslararası izleme düzenine bağlar.

Sistemi protokoller tamamlar.

Ek Protokol mülkiyetin korunması, eğitim hakkı ve serbest seçim hakkı gibi güvenceler getirir.

Dördüncü Protokol borçtan dolayı özgürlükten yoksun bırakma yasağı, dolaşım özgürlüğü, vatandaşın sınır dışı edilmesi yasağı ve yabancıların topluca sınır dışı edilmesi yasağı gibi hakları düzenler.