Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Yabancılar Hukuku Konu Anlatımı

Yabancılar hukuku, devletin ülkesine giriş, ülkede kalış, ülkeden çıkış ve koruma talepleri üzerindeki kamu hukuku yetkisini, kişilerin temel güvenceleriyle birlikte düzenleyen alandır.

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu bu alanı geniş bir çerçevede kurar.

Kanunun amacı, yabancıların Türkiye’ye girişleri, Türkiye’de kalışları ve Türkiye’den çıkışları ile Türkiye’den koruma talep eden yabancılara sağlanacak korumanın kapsam ve uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam yalnızca normal göç hareketlerini değil, sınırlarda veya Türkiye içinde yapılan münferit uluslararası koruma taleplerini ve kitlesel gelişlerde sağlanabilecek geçici korumayı da içerir.

Kanunun dilinde yabancı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişidir.

Bu tanım, yabancılar hukukunun başlangıç noktasıdır; çünkü vize, ikamet izni, sınır dışı, vatansızlık, uluslararası koruma ve geçici koruma rejimlerinin tamamı bu vatandaşlık bağı yokluğu üzerinden anlam kazanır.

Kanun aynı zamanda göçü düzenli göç, düzensiz göç ve uluslararası koruma boyutlarıyla ele alır.

İkamet izni Türkiye’de kalmak üzere verilen izin belgesidir; vize ise en fazla doksan güne kadar kalma veya transit geçiş hakkı tanıyan izindir.

Vatansızlıkta kişi herhangi bir devletin vatandaşlığına dayanamaz; 6458 bu kişiyi yabancılar sisteminin içinde, özel kimlik belgesi ve güvencelerle ele alır.

Bu sistemin üst güvencesi geri gönderme yasağıdır.

Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı ya da ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri nedeniyle hayatı veya hürriyeti tehdit altında bulunacağı yere gönderilemez.

Bu hüküm, sınır dışı etme ve koruma başvuruları gibi idari işlemlerin tamamını sınırlayan temel ilkedir.

Yabancının hukuki statüsü ne olursa olsun, gönderileceği yerdeki ağır riskler değerlendirilmeden mekanik bir çıkarma işlemi yapılamaz.

Türkiye’ye giriş ve çıkış kural olarak sınır kapılarından, geçerli pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerle yapılır.

Yabancı bu belgeleri giriş ve çıkışlarda görevlilere göstermek zorundadır.

Pasaportu, pasaport yerine geçen belgesi, vizesi veya ikamet ya da çalışma izni olmayanlar, bu belgeleri hileli yollarla edindiği veya sahte olduğu anlaşılanlar, gerekli süreli belgeye sahip olmayanlar ve vize verilmeyecek yabancılar kapsamına giren bazı kişiler kabul edilemeyen yolcu sayılarak Türkiye’ye alınmaz.

Ancak bu giriş şartları, uluslararası koruma başvurusu yapmayı engelleyici şekilde yorumlanamaz.

Vize, yabancının Türkiye’de kısa süreli kalışının temel aracıdır; fakat kanun açıkça vizelerin Türkiye’ye giriş için mutlak hak sağlamadığını belirtir.

Türkiye’de doksan güne kadar kalacak yabancı, vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluktan geliş amacını belirten vize alarak gelir.

Vize veya vize muafiyetinin sağladığı kalış süresi her yüz seksen günde doksan günü geçemez.

Bazı yabancılar vizeden muaftır; örneğin anlaşmalar veya Cumhurbaşkanı kararıyla muaf tutulan ülke vatandaşları, geçerli ikamet veya çalışma izni bulunanlar ve 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamındakiler için girişte vize şartı aranmaz.

Doksan günü aşan kalışlarda ikamet izni zorunlu hâle gelir.

İkamet izni, vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancılar için gerekir ve altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder.

Başvurular kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluklara yapılır; kanun bazı hâllerde Türkiye içinden valiliklere başvuru imkânı tanır.

İkamet izinleri kalış amacına göre düzenlenir ve kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ikamet ve insan ticareti mağduru ikamet izni gibi türlere ayrılır.

İkamet izinleri, yabancının Türkiye’deki statüsünü kalış amacına bağlar.

Kısa dönem ikamet bilimsel araştırma, taşınmaz, ticari bağlantı, turizm, tedavi, adli veya idari makam talebi gibi çeşitli gerekçelere dayanabilir.

Aile ikamet izni, Türk vatandaşlarının, belirli statüdeki kişilerin veya ikamet izni sahiplerinin yabancı eşine ve çocuklarına verilebilir.

Öğrenci ikamet izni yükseköğrenim veya belirli ilk ve orta öğrenim durumları için düzenlenir.

Uzun dönem ikamet izni ise kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalan veya Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılara süresiz izin olarak verilebilir; fakat mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma, insani ikamet ve geçici koruma statüleri bu geçiş hakkından yararlanamaz.

Sınır dışı etme, yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmesine ilişkin idari karardır.

Karar Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır ve gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir.

Kanun, sınır dışı kararı alınacak hâlleri ayrıntılı sayar: terör veya çıkar amaçlı suç örgütü bağlantısı, giriş, vize ve ikamet işlemlerinde sahte belge kullanılması, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit, vize veya ikamet ihlali, çalışma izni olmadan çalışma, yasal giriş ve çıkış hükümlerinin ihlali ve koruma süreçleri sonunda Türkiye’de kalma hakkının bulunmaması bunlar arasındadır.

Bununla birlikte sınır dışı etme rejimi mutlak değildir.

Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele riski bulunanlar, ciddi sağlık, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler, hayati tehlike arz eden hastalığı için tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar, mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar şiddet mağdurları hakkında sınır dışı kararı alınmaz.

İdari gözetim ise kaçma riski, sahte belge, kuralları ihlal, kamu düzeni veya güvenliği gibi sebeplerle uygulanabilir; fakat süresi, aylık değerlendirme yükümlülüğü, sulh ceza hâkimine başvuru ve alternatif yükümlülükler kanunda ayrıca düzenlenir.

Uluslararası koruma rejimi, mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerini içerir.

Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle zulüm korkusuyla ülkesinin dışında bulunan ve ülkesinin korumasından yararlanamayan kişiye mülteci statüsü verilir.

Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar bakımından benzer koşullar şartlı mülteci statüsüne yol açar ve kişi üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye’de kalabilir.

Mülteci veya şartlı mülteci sayılamayan, fakat gönderildiğinde ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışmadaki ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle ciddi tehditle karşılaşacak kişiye ikincil koruma statüsü verilir.

Başvurular valiliklere bizzat yapılır; ülke içinde veya sınır kapılarında kolluğa yapılan başvurular valiliğe bildirilir.

Başvuru sahibi hak ve yükümlülükleri konusunda bilgilendirilir, gerekirse tercümanlık sağlanır, kayıt ve mülakat süreci yürütülür.