Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kaybedilmesi Konu Anlatımı

Türk vatandaşlığının kaybedilmesi, kazanılmış vatandaşlık statüsünün hangi yolla sona ereceğini ve bu sona ermenin kişiye, aile kayıtlarına ve bazı haklara nasıl yansıyacağını belirleyen ayrı bir rejimdir.

5901 sayılı Kanun temel ayrımı açık kurar: Türk vatandaşlığı yetkili makam kararıyla veya seçme hakkının kullanılmasıyla kaybedilir.

Yetkili makam kararıyla kayıp yolları da çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali olarak üçe ayrılır.

Bu ayrım önemlidir; çünkü çıkma kişinin talebiyle başlayan izinli bir ayrılma yolu iken, kaybettirme kamu otoritesinin belirli eylemler karşısındaki kararıdır, iptal ise kazanma kararının baştan sakatlanmış olmasına dayanır.

Türk vatandaşlığından çıkma, kişinin vatandaşlık bağını hukuken düzenli biçimde sona erdirmesine imkân veren yoldur.

Çıkma izni veya çıkma belgesi Bakanlıkça verilebilir; fakat bunun için kanun bazı şartlar arar.

Kişinin ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması, yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmış olması veya kazanacağına ilişkin inandırıcı belirtilerin bulunması, herhangi bir suç veya askerlik hizmeti nedeniyle aranan kişilerden olmaması ve hakkında mali veya cezai tahdit bulunmaması gerekir.

Bu şartlar, çıkmanın hem iradeye hem de kamu düzeniyle bağlantılı denetimlere bağlı olduğunu gösterir.

Çıkma sürecinde iki belge türü vardır.

Yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanmak üzere çıkmak isteyen ve talebi uygun görülen kişiye çıkma izin belgesi verilir.

Verilen izin sonucunda veya önceden yabancı vatandaşlığı kazandığını belgeleyen kişiye ise çıkma belgesi verilir.

Çıkma izin belgesi karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir.

Bu belgeyi alan kişinin, süre içinde yabancı devlet vatandaşlığını kazandığını yurt içinde valiliğe, yurt dışında dış temsilciliğe bildirmesi gerekir; yabancı vatandaşlık süresinde kazanılamazsa izin belgesi geçersiz olur.

Çıkmanın sonuç doğurduğu an, çıkma belgesinin ilgiliye imza karşılığı teslimidir.

Bu teslimle Türk vatandaşlığı kaybedilir; kişinin nüfus aile kütüğündeki kaydı kapatılır ve kayıp tarihinden itibaren yabancı muamelesine tabi tutulur.

Eşlerden birinin çıkma izniyle vatandaşlığı kaybetmesi diğer eşin vatandaşlığına etki etmez.

Çocuklar bakımından ise talep, diğer ebeveynin muvafakati ve muvafakat yoksa hâkim kararı üzerinden özel bir sistem vardır.

Ayrıca vatandaşlığın kaybı çocukları vatansız kılacaksa bu hükümler uygulanmaz.

Çıkma izniyle vatandaşlığı kaybeden doğumla Türk vatandaşları ve belirli altsoyları için kanun özel bir hak koruması getirir.

Bu kişiler, millî güvenlik ve kamu düzenine ilişkin hükümler saklı olmak üzere, maddede gösterilen istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam ederler.

Seçme ve seçilme, muafen araç veya ev eşyası ithal etme ve askerlik yükümlülüğü bu kapsamda yoktur; asli ve sürekli kamu hizmeti görevlerinde bulunamazlar, ancak kamu kurum ve kuruluşlarında işçi, geçici veya sözleşmeli personel olarak çalıştırılabilirler.

Mavi Kart, bu hakların kullanılmasında belge işlevi görür.

Kaybettirme, çıkmadan farklı olarak kişinin talebine değil, kanunda sayılan eylemlere ve Cumhurbaşkanı kararına dayanır.

Yabancı bir devletin Türkiye’nin menfaatlerine uymayan hizmetinde bulunup bırakma bildirimi ve verilen süreye rağmen kendi isteğiyle bu görevi bırakmayanlar, Türkiye ile savaş hâlindeki devletin hizmetinde Cumhurbaşkanının izni olmaksızın çalışmaya devam edenler ve izinsiz olarak yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapanlar bakımından kaybettirme kararı verilebilir.

Ayrıca belirli ağır suçlar nedeniyle soruşturma veya kovuşturma altında olup yabancı ülkede bulunması sebebiyle kendisine ulaşılamayan ve Resmî Gazete’deki yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde dönmeyen kişiler için de kaybettirme yolu öngörülmüştür.

Kaybettirmenin hüküm anı ve etkisi de ayrı düzenlenir.

Türk vatandaşlığının kaybettirilmesi, Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder.

Kaybettirme kararları şahsidir; ilgilinin eş ve çocuklarına etki etmez.

Bu şahsilik, kaybettirmenin aile bireylerine otomatik yayılmasını engeller ve kayıp sebebinin kişisel davranışla bağlantısını korur.

Vatandaşlığa alınmanın iptali, kazanma kararının hileli veya gerçeğe aykırı zeminde verilmiş olması hâlinde gündeme gelir.

Türk vatandaşlığını kazanma kararı, ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas oluşturan önemli hususları gizlemesi sonucunda gerçekleşmişse, kararı veren makam tarafından iptal edilir.

İptal kararı karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder ve ilgili kişiye bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanmış eş ve çocuklar hakkında da uygulanır.

Vatandaşlığı iptal edilenlerden mallarının tasfiyesi gerekli görülenler için bu husus iptal kararında belirtilir; yargı yoluna başvurulursa malların tasfiyesi dava sonuna bırakılır.

Seçme hakkıyla kayıp ise özellikle çocukluk döneminde ana baba, soy bağı, doğum yeri veya evlat edinilme nedeniyle vatandaşlık durumları kesişen kişiler için tanınmıştır.

Kanunda sayılan kişiler ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde Türk vatandaşlığından ayrılabilir.

Ancak kayıp kişiyi vatansız kılacaksa seçme hakkı kullanılamaz.