Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kazanılması Konu Anlatımı

Türk vatandaşlığının kazanılması, kişinin Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağının hangi hukuki yolla kurulduğunu gösterir.

5901 sayılı Kanun bu konuyu önce temel ayrımla açıklar: Türk vatandaşlığı doğumla veya sonradan kazanılır.

Bu ayrım sadece teknik bir sınıflandırma değildir; vatandaşlığın ne zaman hüküm doğuracağını, idarenin takdirinin bulunup bulunmadığını ve kişinin ailesi üzerindeki sonuçları belirler.

Doğumla kazanılan vatandaşlık, soy bağı veya doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren sonuç doğurur.

Sonradan kazanılan vatandaşlık ise yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir.

Doğumla kazanma bakımından ilk esas soy bağıdır.

Çocuğun evlilik birliği içinde dünyaya gelmesi ve anne ya da babasından birinin Türk vatandaşı olması, doğum yeri Türkiye olsun veya olmasın vatandaşlık bağını kurar.

Evlilik birliği dışında doğan çocuklarda kanun ana ve baba yönünden farklı ifade kurar: Türk vatandaşı ana ile yabancı babadan evlilik dışında doğan çocuk Türk vatandaşı sayılırken, Türk vatandaşı baba ile yabancı anadan evlilik dışında doğan çocuğun vatandaşlığı, soy bağını kuran usul ve esasların yerine getirilmesine bağlanır.

Bu yapı, vatandaşlığın aile bağı üzerinden kurulmasını esas alır; ancak baba yönünden soy bağının hukuken kurulmasını sonuç için gerekli görür.

Doğum yeri esası daha dar bir koruma işlevi görür.

Türkiye’de doğan ve yabancı ana babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır.

Böylece kanun, Türkiye’de doğmuş olmayı tek başına genel bir vatandaşlık sebebi yapmaz; doğum yeri ancak çocuğun başka bir vatandaşlığı doğumla kazanamaması hâlinde devreye girer.

Türkiye’de bulunmuş çocuk hakkında getirilen karine de aynı amaca hizmet eder: aksi sabit olmadıkça bu çocuk Türkiye’de doğmuş sayılır.

Sonradan kazanma yollarının merkezinde yetkili makam kararı bulunur.

Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı kanundaki şartları taşıyorsa yetkili makam kararıyla vatandaşlığı kazanabilir; fakat kanun açıkça, şartları taşımanın kişiye mutlak bir hak sağlamadığını söyler.

Genel başvuruda yabancının kendi millî kanununa, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmesi, Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmesi, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan hastalığının bulunmaması, iyi ahlak sahibi olması, yeteri kadar Türkçe konuşabilmesi, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelir veya mesleğe sahip olması ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engelinin bulunmaması aranır.

İkamet şartı da kanunda özel biçimde hesaplanır.

Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye’de oturmak ikamet sayılır.

Vatandaşlığı kazanmak isteyen yabancı, aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunabilir; bu dışarıda geçirilen süreler de kanunda öngörülen ikamet süresi içinde değerlendirilir.

Bu nedenle ikamet kavramı yalnızca fiili bulunma olarak değil, hukuka uygun ve sürekliliği kanunun kabul ettiği sınırlar içinde korunan bir kalış ilişkisi olarak anlaşılır.

Kanun bazı durumlarda genel başvuru rejiminden ayrılır.

Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai vatandaşlık kazanabilecek kişiler arasında Türkiye’ye sanayi tesisleri getirenler, bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel veya sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülenler, belirli ikamet izni sahipleri ve Turkuaz Kart sahipleri ile bazı aile bireyleri, vatandaşlığa alınması zaruri görülenler ve göçmen olarak kabul edilenler sayılmıştır.

Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunanların talepleri ise Bakanlıkça reddedilir.

Yeniden kazanma, daha önce Türk vatandaşlığıyla bağı kurulmuş kişilere ilişkin özel bir yoldur.

Çıkma izni alarak Türk vatandaşlığını kaybedenler ile ana veya babalarına bağlı olarak vatandaşlığı kaybedip seçme hakkını süresinde kullanmayanlar, millî güvenlik bakımından engel bulunmamak şartıyla Türkiye’de ikamet süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla yeniden vatandaşlık kazanabilir.

Buna karşılık vatandaşlığı kaybettirilenler veya seçme hakkı kullanılarak vatandaşlığı kaybedenler için millî güvenlik engelinin bulunmaması yanında Türkiye’de üç yıl ikamet şartı aranır; karar makamı da ilgili kayıp sebebine göre Cumhurbaşkanı veya Bakanlık olarak ayrılır.

Evlenme yoluyla kazanma, evliliğin kendiliğinden vatandaşlık sonucu doğurmadığı ilkesine dayanır.

Bir Türk vatandaşıyla evlenmek tek başına vatandaşlık kazandırmaz.

En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvurabilir; başvuruda aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmaması aranır.

Başvurudan sonra Türk vatandaşı eş ölürse aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz.

Evlenme ile vatandaşlığı kazanan yabancı, evlenmenin butlanına karar verilse bile evlenmede iyiniyetliyse Türk vatandaşlığını korur.

Evlat edinilme ve seçme hakkı da sonradan kazanma sisteminin tamamlayıcı yollarıdır.

Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak şartıyla karar tarihinden itibaren vatandaşlık kazanabilir.