Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) İdare ve Vergi Mahkemeleri Konu Anlatımı

İdare ve vergi mahkemeleri, idari yargı düzeninde uyuşmazlığın ilk kez yargı önüne geldiği temel mahkemelerdir.

Kaynak metin, idari yargı kolunun ilk derece mahkemelerini idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri olarak gösterir.

2576 sayılı Kanun ise bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerini kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar.

Bu iki bilgi birlikte okunduğunda, idare ve vergi mahkemelerinin hem ilk derece niteliği hem de bağımsız mahkeme statüsü ortaya çıkar.

İdarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıkların hukuka uygunluk denetimi, çoğu kez ilk olarak bu mahkemelerde somutlaşır.

Kuruluş bakımından idare ve vergi mahkemeleri, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi göz önünde tutularak Adalet Bakanlığınca kurulur ve yargı çevreleri belirlenir.

Kanun, kuruluş ve yargı çevresinin tespitinde ilgili bakanlıkların görüşlerinin alınmasını öngörür; mahkemelerin kaldırılması veya yargı çevrelerinin değiştirilmesi de Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hakimler ve Savcılar Kurulu kararıyla olur.

Kuruluş, kaldırma ve yargı çevresi kararları Resmi Gazetede yayımlanır.

Aynı yargı çevresinde birden fazla idare veya vergi mahkemesi varsa, özel kanunlarda başka hüküm bulunmadığı takdirde ihtisaslaşma amacıyla mahkemeler arasındaki iş bölümü Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenebilir.

Bu düzenleme, ilk derece mahkemelerinin ülke geneline yayılırken hem coğrafi erişimi hem de dosya yoğunluğunu dikkate aldığını gösterir.

İdare ve vergi mahkemelerinin oluşumu benzerdir.

2576 sayılı Kanuna göre her iki mahkemede birer başkan ile yeteri kadar üye bulunur.

Mahkeme kurulları başkan ve iki üyeden oluşur; başkanın yokluğunda kıdemli üye başkana vekalet eder.

İdari yargı ders kaynağı, idare ve vergi mahkemelerinin başkan ve üyelerinin hakim statüsünde olduğunu, hakimlik teminatı ve bağımsızlığına sahip bulunduklarını, özlük işleri bakımından Hakimler ve Savcılar Kurulunun karar verdiğini anlatır.

Bu vurgu önemlidir; çünkü bu mahkemeler idareye karşı açılan davalara baksa da idarenin hiyerarşisi içinde yer almaz.

İdarenin hukuka uygunluğunu denetleyebilmeleri, yargısal bağımsızlık ve hakim güvencesiyle mümkündür.

İdare mahkemeleri idari yargının genel görevli ilk derece mahkemeleridir.

Kanun, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını, tam yargı davalarını ve tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hariç kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davaları idare mahkemelerinin çözeceğini belirtir.

Bu görev alanı, idare mahkemelerini idari işlem, idari eylem ve idari sözleşme uyuşmazlıklarının ana mahkemesi yapar.

Vergi mahkemesi veya Danıştayın ilk derece görev alanı söz konusu değilse, idari uyuşmazlığın ilk derece çözüm yeri çoğu kez idare mahkemesidir.

İptal davaları, idare mahkemelerinin en karakteristik görev alanlarından biridir.

İdari işlem hukuka aykırı olduğu iddiasıyla, yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden denetlenir.

Tam yargı davalarında ise idari eylem veya işlemler nedeniyle kişisel hakları doğrudan ihlal edilen kişiler zararlarının giderilmesini ister.

İdari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklarda idare mahkemesinin görevi, kamu hizmetinin yürütülmesi için yapılan ve kanunun istisna tuttuğu tahkim kapsamına girmeyen idari sözleşmeler bakımından doğar.

Böylece idare mahkemesi hem işlemi ortadan kaldırmaya yönelik davaları hem tazminat ve zarar giderimi davalarını hem de belirli idari sözleşme uyuşmazlıklarını çözen genel görevli mahkeme olarak işlev görür.

Vergi mahkemeleri ise idari yargının özel konulu ilk derece mahkemeleridir.

Kanun, genel bütçeye, il özel idarelerine, belediyelere ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ile bunların zam ve cezaları ve tarifelerine ilişkin davaları vergi mahkemelerinin çözeceğini belirtir.

Ayrıca bu konularda Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasına ilişkin davalar da vergi mahkemelerinin görev alanındadır.

Diğer kanunlarla verilen işler de bu mahkemelerce görülür.

Bu görev alanı, vergi mahkemelerini yalnızca vergi tarhiyatına bakan mahkemeler olmaktan çıkarır; mali yükümlülüklerin zam, ceza, tarife ve tahsil aşamalarını da kapsayan bir denetim alanı kurar.

İdare ve vergi mahkemeleri kurul halinde çalışabildiği gibi bazı davalar tek hakimle de çözümlenebilir.

Kanun, uyuşmazlık miktarı belirli sınırı aşmayan konusu belli parayı içeren idari işlemlere karşı açılan iptal davaları ile tam yargı davalarının idare mahkemesi hakimlerinden biri tarafından çözümleneceğini düzenler.

Vergi mahkemelerinde de belirli parasal sınırı aşmayan ve vergi mahkemesinin görev alanına giren uyuşmazlıklar tek hakimle görülebilir.

Tek hakim kuralı, daha sınırlı parasal ağırlığı olan uyuşmazlıkların daha hızlı ve yalın biçimde çözülebilmesine hizmet eder.

Buna karşılık genel kural, mahkeme kurulunun başkan ve iki üyeden oluşmasıdır.

İdare ve vergi mahkemelerinin kararları idari yargı kanun yolları bakımından da önemlidir.

Ders kaynağı, bu mahkemelerin kararlarına karşı bazı hallerde istinaf yoluyla bölge idare mahkemelerine, kanunda sayılan belirli davalarda ise temyiz yoluyla Danıştaya başvurulabileceğini anlatır.

Bu, ilk derece mahkemesinin verdiği kararın her zaman son söz olmadığı anlamına gelir.

Ancak ilk derece mahkemesi uyuşmazlığı hukuki ve maddi yönleriyle ilk inceleyen yer olduğu için, dilekçelerin alınması, ilk inceleme, savunmalar, delillerin toplanması, gerekirse keşif ve bilirkişi incelemesi gibi süreçler burada yoğunlaşır.

İdari yargıda yazılı yargılama usulünün uygulanması ve dosya üzerinden karar verilmesinin kural olması, ilk derece mahkemesinin dosyayı doğru kurma görevini daha da önemli hale getirir.