Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Danıştay Konu Anlatımı

Danıştay, idari yargı sistemini anlamak için merkezde duran kurumdur.

Danıştay Kanunu, Danıştayı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile görevlendirilmiş yüksek idare mahkemesi, danışma ve inceleme mercii olarak tanımlar.

Bu tanım üç işlevi aynı cümlede toplar.

Birincisi, Danıştay yüksek idare mahkemesidir; idari yargı kolunda en üst yargısal mercilerden biridir.

İkincisi, danışma merciidir; bazı idari işlerde idareye hukuki görüş bildirir.

Üçüncüsü, inceleme merciidir; kanunların kendisine verdiği idari ve yargısal konuları kurulları ve daireleri aracılığıyla değerlendirir.

Bu nedenle Danıştay yalnızca temyiz mahkemesi olarak değil, idari yargının kurumsal hafızasını ve idare hukuku bakımından danışma işlevini taşıyan yüksek kurum olarak görülmelidir.

Kanun, Danıştayın bağımsız olduğunu ve yönetimi ile temsilinin Danıştay Başkanına ait bulunduğunu belirtir.

Danıştayın yürütmeyle ilgili işleri Cumhurbaşkanlığı aracılığıyla yürütülür; ancak bu idari ilişki, onun yargısal bağımsızlığını ortadan kaldırmaz.

Danıştay meslek mensupları Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyelerden oluşur.

Bu kişilerin yüksek mahkeme hakimleri olarak Anayasa ve kanunların sağladığı teminat altında görev yapması, Danıştayın yargısal niteliğinin temel güvencesidir.

İdari yargıda idareyi denetleyen bir yüksek mahkemenin, idare karşısında bağımsızlık ve hakimlik teminatıyla donatılması hukuk devleti fikrinin zorunlu sonucudur.

Danıştayın karar organları kanunda ayrıntılı biçimde sayılır.

Daireler, Danıştay Genel Kurulu, İdari İşler Kurulu, İdari Dava Daireleri Kurulu, Vergi Dava Daireleri Kurulu, İçtihatları Birleştirme Kurulu, Başkanlar Kurulu, Başkanlık Kurulu, Yüksek Disiplin Kurulu ve Disiplin Kurulu bu organlardır.

Bu yapı, Danıştayın tek bir mahkeme heyetinden ibaret olmadığını gösterir.

Daireler yargısal ve idari işlerin ilk inceleme ve karar birimleridir.

Kurullar ise dairelerin üstünde veya yanında, işin niteliğine göre temyiz, içtihat birliği, idari görüş, disiplin ve yönetim işlevlerini üstlenir.

Böylece Danıştayın görevleri uzmanlaşmış organlara dağıtılır.

Daireler bakımından kaynak metin önemli bir çerçeve verir.

Danıştay dokuzu dava, biri idari daire olmak üzere on daireden oluşur.

Her dairede bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur; heyetler bir başkan ve dört üyenin katılmasıyla toplanır ve salt çoğunlukla karar verir.

Müzakereler gizlidir.

Dairelerde yeteri kadar tetkik hakimi ve yazı işleri müdürünün yönetiminde bir kalem bulunur.

Bu düzenleme, Danıştay yargılamasının kolektif karar esasına dayandığını, dosya hazırlığı ve karar yazımı bakımından tetkik hakimleri ile kalem teşkilatının da kurumsal işleyişte önemli rol oynadığını gösterir.

Danıştay üyeliğine seçilme ve atama hükümleri, kurumun uzmanlık niteliğini güçlendirir.

Kanun, üyelerin idari yargı hakim ve savcılığı, üst düzey idari görevler, bazı akademik görevler ve hukuk müşavirliği gibi alanlardan seçilebileceğini düzenler.

İdari yargı hakim ve savcılarının Danıştay üyeliğine seçilebilmesi için birinci sınıfa ayrıldıktan sonra belirli süre başarıyla çalışmış olmaları ve bu niteliği kaybetmemeleri gerekir.

İdari görevlerden seçilecekler bakımından yükseköğrenim sonrası devlet hizmeti, kazanılmış hak aylığı ve hakimliğin gerektirdiği ahlak ve seciye şartları aranır.

Boşalan üyeliklerin dörtte üçü idari yargı hakim ve savcılığından, dörtte biri diğer görevliler arasından seçilir.

İdari yargı hakim ve savcılarından gelenler Hakimler ve Savcılar Kurulunca, diğer görevlerden gelenler Cumhurbaşkanınca seçilir.

Bu kaynak çeşitliliği, Danıştayın hem yargı deneyimini hem de idari uzmanlığı bünyesinde birleştirmesini sağlar.

Danıştayın üst yönetiminde yer alan Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri ve daire başkanları, kurum içinden ve Danıştay Genel Kurulunun seçimiyle belirlenir.

Danıştay Başkanı kurumun genel işleyişinden sorumludur, kuruluşun düzenli çalışmasını sağlar ve gerekli idari tedbirleri alır.

Başkan, Danıştayın genel kurul ve uzman kurullarının çoğunda toplantı başkanlığını üstlenerek yargısal, idari, disiplin ve yönetim işleyişinin ortak koordinasyon noktasını oluşturur.

Bu görevler, Başkanın yalnızca temsil makamı olmadığını; Danıştayın yargısal, idari ve disiplin işleyişini koordine eden merkezi makam olduğunu gösterir.

Başkanvekilleri Başkanın verdiği görevleri yapar ve yokluğunda kıdem sırasına göre ona vekalet eder.

Danıştayın yargısal görevleri iki eksende toplanır.

İlk eksen, belirli davalarda ilk derece mahkemesi sıfatıyla yargılama yapmasıdır.

Kaynak metindeki idari yargı dersi de Danıştayın Danıştay Kanununda belirtilen davalarda ilk derece mahkemesi olarak yargılama yaptığını ifade eder.

İkinci eksen, temyiz incelemesidir.

Danıştay, idari ve vergi dava daireleri ile kurulları aracılığıyla idare ve vergi mahkemelerinin veya bölge idare mahkemelerinin belirli kararlarını hukuka uygunluk bakımından inceler.

İdari Dava Daireleri Kurulu, idare mahkemelerinden verilen ısrar kararlarını ve idari dava dairelerinden ilk derece mahkemesi olarak verilen kararları temyizen inceler.

Vergi Dava Daireleri Kurulu da vergi mahkemelerinden verilen ısrar kararlarını ve vergi dava dairelerinden ilk derece mahkemesi olarak verilen kararları temyizen inceler.

İçtihatları Birleştirme Kurulu, Danıştayın hukuk birliğini sağlayan organıdır.

Dava dairelerinin veya idari ve vergi dava daireleri kurullarının kararları arasında aykırılık ya da uyuşmazlık bulunduğunda veya birleştirilmiş içtihatların değiştirilmesi gerektiğinde kurul inceleme yapar.

İçtihatların birleştirilmesini Danıştay Başkanı, ilgili daireler, idari ve vergi dava daireleri kurulları veya Başsavcı isteyebilir; aykırı kararlarla ilgili kişiler de başvurabilir.

Kurulun kararları Resmi Gazetede yayımlanır ve Danıştay daire ve kurulları ile idari mahkemeler ve idare bu kararlara uymak zorundadır.

Bu düzenleme, Danıştayın yalnızca tek tek uyuşmazlıkları çözmediğini, idari yargı uygulamasında birlik kurma işlevi de gördüğünü ortaya koyar.

Danıştayın idari görevleri, onu klasik anlamda mahkeme olmanın ötesine taşır.

İdari nitelikli uyuşmazlıklar ve kanunun Danıştaya verdiği danışma işleri, Birinci Daire ile İdari İşler Kurulunun çalışma alanında ele alınır.

Birinci Daire, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini, kanunlarında Danıştaydan alınacağı yazılı bulunan düşüncelere ilişkin istekleri, bazı idari işleri ve memurlar ile diğer kamu görevlilerinin yargılanmasına ilişkin mevzuat uyarınca görülecek işleri inceler; gereğine göre karara bağlar veya düşüncesini bildirir.