Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Bölge İdare Mahkemeleri Konu Anlatımı

Bölge idare mahkemeleri, idari yargı sisteminde ilk derece mahkemelerinin kararlarını ikinci derecede denetleyen ve bölgesel yargı çevresi içinde mahkemeler arası sorunları çözen kurumlardır.

2576 sayılı Kanun, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerini bu Kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemeler olarak tanımlar.

Bu tanım, bölge idare mahkemelerinin idari teşkilatın bir parçası değil, bağımsız yargı organı olduğunu gösterir.

İdari yargı ders kaynağı da idare ve vergi mahkemelerini ilk derece, bölge idare mahkemelerini ise istinaf mahkemeleri olarak açıklar.

Böylece bölge idare mahkemesi, uyuşmazlığın ilk çözüm yeri değil; ilk derece kararının yeniden incelendiği üst basamak olarak konumlanır.

Kuruluş bakımından bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleriyle birlikte, bölgelerin coğrafi durumları ve iş hacmi göz önünde tutularak Adalet Bakanlığınca kurulur ve yargı çevreleri belirlenir.

Kanun, kuruluş ve yargı çevresi belirlenirken ilgili bakanlıkların görüşlerinin alınmasını öngörür; kaldırma veya yargı çevresi değişikliğinde de Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hakimler ve Savcılar Kurulu karar verir.

Kuruluş ve yargı çevresi kararları Resmi Gazetede yayımlanır.

Bu düzenleme, mahkeme ağının soyut bir harita üzerinden değil, coğrafi ihtiyaç ve dosya yoğunluğu üzerinden kurulduğunu gösterir.

Bölge idare mahkemesi adını taşısa da görevi yalnızca coğrafi bir bölgeyi temsil etmek değildir; o bölgedeki idari yargı denetimini örgütlü ve uzmanlaşmış biçimde yürütmektir.

Bölge idare mahkemelerinin yapısı, 2576 sayılı Kanunda başkanlık, başkanlar kurulu, daireler, bölge idare mahkemesi adalet komisyonu ve müdürlükler olarak düzenlenmiştir.

Bu yapı, mahkemenin hem yargısal hem de idari işleyişini ayrı organlarla yürütmesini sağlar.

Başkanlık, kurumun genel yönetim ve temsil merkezidir.

Başkanlar kurulu, mahkeme başkanı ve daire başkanlarından oluşur.

Daireler, somut istinaf başvurularını ve kanunun verdiği diğer yargısal işleri inceleyen birimlerdir.

Adalet komisyonu personel ve adli yönetim alanında görev yapar.

Müdürlükler ise başkanlık, daireler ve komisyonun yazı ve idari işlerini yürütür.

Böylece bölge idare mahkemesi, tek heyetten ibaret bir yapı değil, uzmanlaşmış organlar bütünü olarak işler.

Her bölge idare mahkemesinde biri idare, diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur.

Gerekli hallerde dairelerin sayısı artırılıp azaltılabilir.

Dairelerde bir başkan ve yeteri kadar üye bulunur; her daire bir başkan ve iki üyenin katılımıyla toplanır, görüşmeler gizli yapılır ve kararlar çoğunlukla verilir.

Daire başkanının bulunamaması halinde en kıdemli üye daireye başkanlık eder.

Hukuki veya fiili nedenlerle bir daire toplanamazsa eksiklik diğer dairelerden veya yetkili görevlendirmelerle tamamlanır.

Bu kurallar, bölge idare mahkemesindeki istinaf incelemesinin kurul halinde yapıldığını ve mahkemenin çalışmasının üye eksikliği gibi nedenlerle aksamasını önlemeye dönük mekanizmalar bulunduğunu gösterir.

Bölge idare mahkemesinin temel görevi istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır.

İdari yargı ders kaynağı, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı başvurulabilecek iki üst mercii anlatır: İdari Yargılama Usulü Kanununda sayılan belirli davalarda temyiz yoluyla Danıştaya, geri kalan davalarda ise istinaf yoluyla bölge idare mahkemelerine gidilir.

Bu anlatım, istinafın idari yargıda genel kanun yolu haline geldiğini gösterir.

Bölge idare mahkemesi istinaf incelemesinde ilk derece kararını hukuka uygun bulursa başvurunun reddine karar verebilir; kararın maddi yanlışlığı düzeltilebilir nitelikteyse gerekli düzeltmeyi yaparak aynı kararı verir.

Kararı hukuka uygun bulmazsa istinaf başvurusunu kabul eder, ilk derece mahkemesi kararını kaldırır ve işin esası hakkında yeniden karar verir.

Bölge idare mahkemelerinin ikinci önemli görevi, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamaktır.

2576 sayılı Kanun, bu görevi genel mahkeme görevi olarak açıkça sayar; dairelerin görevleri arasında da yargı çevresi içinde bulunan ilk derece mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözmek yer alır.

Ayrıca bir davaya bakacak yetkili mahkemenin belirlenmesinde fiili veya hukuki engel çıkarsa, iki mahkemenin yargı çevresi sınırlarında tereddüt edilirse ya da iki mahkeme de aynı davaya bakmaya yetkili olduklarına karar verirse, davanın başka bir mahkemeye nakli veya yetkili mahkemenin tayini gündeme gelir.

Bu görevler, bölge idare mahkemesinin yalnızca karar denetleyen değil, bölgesel yargı düzenini işleten bir merci olduğunu gösterir.

Başkanlar kurulu, bölge idare mahkemesinin iç uyum ve içtihat tutarlılığı bakımından önemli organıdır.

Kurul, bölge idare mahkemesi başkanı ile daire başkanlarından oluşur; başkan bulunmadığında en kıdemli daire başkanı kurula başkanlık eder.

Başkanlar kurulunun görevleri arasında daireler arasındaki iş bölümü uyuşmazlıklarını karara bağlamak ve kesin nitelikteki kararlar arasında aykırılık veya uyuşmazlık bulunması halinde Danıştaydan bu konuda karar verilmesini istemek yer alır.

Bu ikinci görev, bölge idare mahkemelerinin kendi kesin kararlarıyla idari yargıda farklı uygulama doğurabileceği durumlarda, Danıştay aracılığıyla birlik arandığını gösterir.

Böylece istinaf sistemi yalnızca dosya çözmez, yargısal tutarlılığı da gözetir.

Bölge idare mahkemesi başkanı, mahkemeyi temsil eder, başkanlar kuruluna ve adalet komisyonuna başkanlık eder, mahkemenin uyumlu, verimli ve düzenli çalışmasını sağlar, genel yönetim işlerini yürütür ve personeli denetler.

Daire başkanları kendi dairelerinde işlerin makul süre içinde incelenmesini ve karara bağlanmasını sağlamak, dosyayı üyeye havale etmek ve kararların zamanında yazılmasını gözetmekle görevlidir.

Üyeler ise daire başkanınca verilen dosyaları inceler, heyete sunar, düşüncelerini bildirir, kararları yazar ve müzakerelere katılır.

Bu görev dağılımı, bölge idare mahkemesinde yargısal kararın kurumsal bir iş akışı içinde üretildiğini gösterir.