Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Görev ve Yetki Konu Anlatımı

İdari yargıda görev ve yetki, davanın esasına girilmeden önce cevaplanması gereken temel sorudur.

Bir uyuşmazlık idare hukukundan mı doğmuştur, idari yargının görev alanında mıdır, idare mahkemesinde mi, vergi mahkemesinde mi, yoksa başka bir merci önünde mi görülmelidir?

Bu sorular yanlış cevaplandığında dava, maddi iddianın doğruluğu tartışılmadan usul eşiğinde sorunla karşılaşır.

Bu nedenle görev ve yetki, idari yargılamanın teknik bir ayrıntısı değil, yargı yolunun doğru kurulmasını sağlayan ana çerçevedir.

İdari yargının görev alanı, idarenin idare hukuku alanındaki faaliyetlerinden kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümüdür.

Devletin merkez ve taşra teşkilatındaki organları, mahalli idareler ve kamu kurumları idari işlem ve eylemler yapabilir.

Bu işlem ve eylemlerden doğan hukuki uyuşmazlıklar idari yargının konusunu oluşturur.

Bir uyuşmazlığın doğduğu hukuki ilişkide özel hukuku aşan kamu gücü ve ayrıcalıkları varsa, uyuşmazlığa idare hukuku uygulanır ve uyuşmazlık idari yargıda çözümlenir.

Başka bir ifadeyle idare hukukunun uygulama alanı, idari yargının görev alanını da belirler.

İdari yargı teşkilatında ilk derece mahkemeleri idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleridir.

İdare mahkemeleri, idari yargı kolunun genel görevli ilk derece mahkemesi niteliğindedir.

Kanunlarla başka yargı yerlerinin görev alanına bırakılmayan iptal davaları, tam yargı davaları ve tahkim yolu öngörülen imtiyaz sözleşmeleri dışındaki kamu hizmeti yürütülmesine ilişkin idari sözleşme uyuşmazlıkları idare mahkemelerinde görülür.

Bu anlatımın pratik sonucu şudur: vergi mahkemesinin veya Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak görev alanına girmeyen idari işlem ve eylem uyuşmazlıklarında genel adres idare mahkemesidir.

Vergi mahkemeleri ise daha özel bir görev alanına sahiptir.

Vergi, resim ve harç gibi mali yükümlülükler, bunların zam ve cezaları, tarifeleri ve devlet alacaklarının tahsiline ilişkin davalar vergi mahkemelerinin görev alanına girer.

Vergi mahkemeleri de idare mahkemeleri gibi ilk derece mahkemesidir; fakat konu bakımından mali yükümlülükler ve devlet alacaklarının tahsili çevresinde uzmanlaşır.

Bu ayrım, aynı yargı kolu içinde görev dağılımını sağlar.

Bölge idare mahkemeleri görev ve yetki bakımından iki farklı role sahiptir.

Birincisi, idare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır.

İkincisi, kendi yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamaktır.

Bölge idare mahkemelerinin bu ikinci görevi, aynı idari yargı düzeni içinde mahkemeler arasında doğabilecek tereddütlerin uzamasını önler.

Mahkemeler arası görev ve yetki sorunu çözüldüğünde, uyuşmazlığın hangi mahkemede ilerleyeceği de belirlenmiş olur.

Danıştay ise hem yüksek mahkeme hem de kanunla gösterilen bazı davalarda ilk derece mahkemesidir.

Danıştay’ın yargısal görevleri arasında, Danıştay Kanunu’nda belirtilen davalarda ilk derece mahkemesi sıfatıyla yargılama yapmak ve temyiz incelemesi yapmak yer alır.

Bu yönüyle Danıştay, idari yargı düzeninin en üstünde yer alır; fakat her idari dava doğrudan Danıştay’da başlamaz.

Görev dağılımında genel kural idare ve vergi mahkemeleri, istinaf aşamasında bölge idare mahkemeleri, temyiz alanında ise Danıştay’dır.

Dava dilekçesinin ilk incelemesi, görev ve yetkinin somut davada nasıl denetlendiğini gösterir.

Dilekçe, harç ve posta işlemlerinden sonra ilgili mahkemeye gönderildiğinde, mahkeme dava dilekçesini belirli başlıklar altında inceler.

Bu başlıklar arasında görev ve yetki ilk sırada yer alır.

Ardından idari merci tecavüzü, ehliyet, idari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem bulunup bulunmadığı, süre aşımı, husumet ve dilekçenin kanunda belirtilen bilgileri içerip içermediği değerlendirilir.

Görev ve yetkinin ilk incelemede yer alması, mahkemenin uyuşmazlığı görmeye elverişli olup olmadığını en başta belirlemek içindir.

Görev uyuşmazlıkları bazen yalnızca idari yargı içindeki mahkemeler arasında değil, farklı yargı kolları arasında da ortaya çıkar.

Türkiye’de birden fazla yargı kolu bulunduğu için, bazı davalarda adli yargı mı yoksa idari yargı mı görevli sorusu doğabilir.

Mahkemeler davayı kendi görev alanlarına girmediği gerekçesiyle reddedebilir.

Adli ve idari yargı mercileri arasında görev veya hüküm uyuşmazlığı çıktığında, bu uyuşmazlıkları çözmek üzere Uyuşmazlık Mahkemesi kurulmuştur.

Böylece kişi hangi yargı koluna başvuracağı konusunda iki ayrı yargı düzeni arasında sıkışıp kalmaz.

Yetki ise görevle birlikte davanın doğru mahkemede görülmesini sağlayan diğer unsurdur.

Elde bulunan kapsam, idari yargıda yetki kurallarını tek tek yer bakımından anlatmaz; fakat ilk incelemede yetkinin görevle birlikte değerlendirildiğini ve bölge idare mahkemelerinin idare ile vergi mahkemeleri arasındaki görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağladığını açıkça gösterir.

Bu nedenle yetki başlığının güvenli özü, davanın sadece doğru yargı kolunda değil, o yargı kolu içindeki doğru mahkeme çevresinde de açılması gereğidir.