Hâkim-Savcı İdari Yargılama Usulü (İYUK) Tam Yargı Davası Konu Anlatımı

Tam yargı davası, idari yargıda zarar giderimine yönelen temel dava türüdür.

Kaynak metin idari yargıda açılabilecek iki ana davadan söz eder: iptal davası ve tam yargı davası.

İptal davası, hukuka aykırı idari işlemin ortadan kaldırılmasına yönelirken; tam yargı davası, idari eylem ve işlemler sonucunda kişisel hakları doğrudan ihlal edilen kişilerin uğradıkları zararın giderilmesi istemine dayanır.

Bu nedenle tam yargı davası, idarenin hukuka aykırı veya sorumluluk doğuran faaliyeti sonucunda ortaya çıkan zararı davacı lehine telafi eden dava yoludur.

Kaynak metnin açık ifadesiyle tam yargı davaları, idareye karşı idari yargıda açılan tazminat davalarıdır.

Tam yargı davasının merkezinde kişisel hak ihlali bulunur.

Kaynak metin, tam yargı davası açabilmek için davacının kişisel haklarının doğrudan ihlal edilmiş olması gerektiğini belirtir.

Bu özellik, tam yargı davasını iptal davasından ayırır.

İptal davasında menfaat ihlali yeterli görülür ve dava objektif niteliktedir; çünkü asıl mesele işlemin hukuka uygunluğudur.

Tam yargı davasında ise davacı, kendi hakkının ihlal edildiğini ve bu ihlalden zarar doğduğunu ileri sürer.

Bu yüzden kaynak metin tam yargı davasını sübjektif, yani öznel ve kişisel nitelikte kabul eder.

Dava sonucu da yalnızca taraflar arasında etki doğurur; tam yargı davasından sadece davanın tarafları yararlanabilir.

Tam yargı davasına konu olabilecek idari faaliyet alanı iptal davasından daha geniştir.

Kaynak metne göre tam yargı davasına tek yanlı idari işlemler, idari eylemler ve idari sözleşmeler konu olabilir.

Tek yanlı idari işlem, idarenin ilgilinin rızasına bağlı olmadan kamu gücüyle hukuki sonuç doğuran irade açıklamasıdır.

İdari eylem, idarenin fiili davranışları ve faaliyetleriyle ortaya çıkan zarar alanını ifade eder.

İdari sözleşmeler ise kamu hizmetinin yürütülmesiyle bağlantılı ve idare hukukuna tabi sözleşmelerdir.

Bu geniş konu alanı, tam yargı davasının idarenin yalnızca kararlarını değil, fiili faaliyetlerini ve bazı sözleşme ilişkilerini de tazmin sorumluluğu bakımından denetlediğini gösterir.

Tam yargı davasının türleri kaynak metinde tazminat, vergi ve idari sözleşmelerden doğan davalar olarak anlatılır.

Tazminat davası, idari işlem veya eylem nedeniyle doğan zararın idare tarafından giderilmesine yönelir.

Vergi davaları da bir çeşit tam yargı davası olarak kabul edilir; çünkü mali yükümlülük alanında kişinin malvarlığına yönelen idari tasarrufların düzeltilmesi veya giderilmesi söz konusu olabilir.

İdari sözleşmelerden doğan davalar ise taraflar arasındaki idari sözleşme ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıkları içerir.

Bu üçlü ayrım, tam yargı davasının yalnızca klasik bedensel veya maddi zarar tazmininden ibaret olmadığını, idari faaliyet ve kamu hukuku ilişkilerinden doğan farklı parasal sonuçları kapsadığını gösterir.

Tam yargı davası ile iptal davası arasındaki ilişki özellikle önemlidir.

Kaynak metin, idarenin işlem ve eylemlerinden dolayı menfaatleri ihlal edilen kişinin isterse önce iptal davası açabileceğini, dava sonuçlandıktan sonra idari işlem veya eylem nedeniyle zarara uğramışsa bu zararın tazminini de idari yargıdan isteyebileceğini belirtir.

Kişi isterse iptal ve tam yargı davasını birlikte de açabilir.

Bu anlatım, idari yargıda korumanın iki aşamalı veya birleşik biçimde kurulabileceğini gösterir.

Önce işlem ortadan kaldırılır, sonra bu işlemden doğan zarar istenir; ya da aynı dava içinde hem işlemin iptali hem zararın giderimi talep edilir.

Böylece davacı, ihlalin niteliğine göre uygun dava stratejisini seçebilir.

Tam yargı davasında mahkemenin karar seçenekleri de kaynakta açık biçimde gösterilir.

Mahkeme ya davanın reddine ya da kabulüne karar verir; bunun dışında bir karar veremez.

Ret kararı, davacının ileri sürdüğü zarar giderimi talebinin kabul edilmediği anlamına gelir.

Kabul kararı ise ortaya çıkan zarardan idarenin sorumlu olduğu sonucunu doğurur.

Bu durumda mahkeme idareyi davacıya belirli miktarda tazminat ödemeye mahkum eder.

Bu yönüyle tam yargı davası, idarenin işlem veya eylemini hukuka aykırı bulmakla yetinmez; zararın parasal veya hukuki giderimi sonucuna yönelir.

Tam yargı davası, idarenin mali sorumluluğu anlayışıyla doğrudan bağlantılıdır.

Kaynak metin, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğunu belirtir.

İdari yargının denetim sınırı açıklanırken de idari yargının idari işlem ve eylemi kanuna uygun bulmazsa iptale, davacının talebi varsa işlem veya eylemden doğan zararların tazminine karar vereceği anlatılır.

Bu hükümler, tam yargı davasının hukuk devleti açısından işlevini gösterir.

İdare kamu gücü kullanır, tek yanlı işlem yapar, kamu hizmeti yürütür ve toplum hayatını etkileyen faaliyetlerde bulunur.

Bu faaliyetlerden kişisel hak ihlali ve zarar doğduğunda, zarar gören kişi idari yargıda idareden giderim isteyebilir.

Tam yargı davasında idari yargının sınırları da unutulmamalıdır.

Kaynak metin idari yargı yetkisinin idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlı olduğunu, mahkemelerin yerindelik denetimi yapamayacağını ve idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremeyeceğini belirtir.

Bu sınır tam yargı davasında da geçerlidir.

Mahkeme idarenin yerine geçerek kamu hizmetinin nasıl yürütüleceğine ilişkin yeni bir idari karar kurmaz; zararın doğup doğmadığını, bu zararın idari faaliyetle bağlantısını ve giderim gerektirip gerektirmediğini değerlendirir.

Kabul kararı idareyi tazminata mahkum eder, fakat idari faaliyetin bütün yönetimini mahkemenin üstlenmesi anlamına gelmez.

Yargılama usulü bakımından tam yargı davası da idari yargının genel inceleme düzeni içinde görülür.

Kaynak metin dava dilekçesinin görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem olup olmadığı, süre aşımı, husumet ve dilekçe şartları yönünden incelendiğini anlatır.

İlk incelemede eksiklik yoksa dava dilekçesi davalı idareye gönderilir, savunma ve cevap aşamaları tamamlanır.

İdari yargı mahkemeleri baktıkları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar; taraflardan ve ilgili yerlerden bilgi ve belge isteyebilir, gerekirse keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırabilir.

Yazılı yargılama usulü kuraldır ve davalar çoğunlukla dosya üzerinden karara bağlanır.

Tam yargı davasında zarar ve tazminat miktarı gündeme geldiği için bu resen inceleme, bilgi-belge isteme ve bilirkişi imkanları özellikle önem kazanır.