Hâkim-Savcı Devlet Bütçesi ve Bütçe İlkeleri Konu Anlatımı

Devlet bütçesi 5018’de, kamu idarelerinin gelir ve gider tahminlerini gösteren sıradan bir tablo olarak değil, kamu kaynağını yetkilendiren ve sınırlayan hukuki belge olarak düzenlenir.

Bütçe, belirli bir mali dönem için öngörülen gelir ve giderleri, ayrıca bu tahminlerin nasıl uygulanacağını gösteren ve usulüne göre yürürlüğe giren belgedir.

Bu tanımda üç unsur birlikte bulunur: dönem, tahmin ve uygulama yetkisi.

Bu yüzden bütçe hem mali planlama aracıdır hem de harcama yapılabilmesinin hukuki zemini olarak çalışır.

Genel yönetim kapsamındaki idarelerin bütçeleri üç ana grupta hazırlanır ve uygulanır: merkezi yönetim bütçesi, sosyal güvenlik kurumları bütçeleri ve mahalli idareler bütçeleri.

Kamu idareleri bu sınıflandırma dışında herhangi bir ad altında bütçe oluşturamaz.

Bu yasak, bütçe birliği ve mali saydamlık bakımından önemlidir.

İdare, farklı bir ad kullanarak kamu gelir ve giderini bütçe düzeni dışına çıkaramaz.

Sınavda “fon”, “hesap” veya başka bir isimle ayrı mali alan oluşturulduğu ima edilirse, 5018’in bütçe türleri ve başka ad altında bütçe kurma yasağı birlikte düşünülmelidir.

Merkezi yönetim bütçesi, kanuna ekli cetvellerde yer alan kamu idarelerinin bütçelerinden oluşur.

Genel bütçe, Devlet tüzel kişiliğine dahil olan ve ekli birinci cetvelde yer alan idarelerin bütçesidir.

Özel bütçe, bir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu hizmetini yürütmek üzere kurulan, gelir tahsis edilen ve bu gelirlerden harcama yapma yetkisi verilen idarelerin bütçesidir.

Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçesi ise kurul, kurum veya üst kurul şeklinde teşkilatlanan ve ekli üçüncü cetvelde yer alan kurumlara ilişkindir.

Sosyal güvenlik kurumu bütçesi sosyal güvenlik hizmeti sunan ilgili kurumların, mahalli idare bütçesi ise mahalli idare kapsamındaki kamu idarelerinin bütçesidir.

Bütçe türlerini ayırırken ölçüt yalnız idarenin adı değildir.

Genel bütçede Devlet tüzel kişiliğine dahil olma belirleyicidir.

Özel bütçede belirli kamu hizmeti, tahsis edilmiş gelir ve bu gelirlerden harcama yetkisi birlikte aranır.

Düzenleyici ve denetleyici kurum bütçesinde kurumsal yapı ve üçüncü cetvel bağlantısı öne çıkar.

Sosyal güvenlik kurumlarında sosyal güvenlik hizmeti, mahalli idarelerde ise yerel kamu hizmeti alanı belirleyicidir.

Bu ayrımlar, bütçenin hangi süreçte hazırlanacağı, hangi kapsamda denetleneceği ve hangi ödenek kurallarına bağlı olacağı bakımından sonuç doğurur.

Bütçe ilkeleri, bütçenin hazırlanması, uygulanması ve kontrolünde uyulacak ana kuralları verir.

İlk ilke, bütçelerin makroekonomik istikrarla birlikte sürdürülebilir kalkınmayı sağlayacak şekilde hazırlanmasıdır.

Böylece bütçe yalnız kurumların talep listesi değil, genel ekonomik hedeflerle bağlı bir kamu politikası aracıdır.

Kamu idarelerine bütçeyle verilen harcama yetkisi, kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle düzenlenen görev ve hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla kullanılır.

Harcama yetkisi, bütçede para bulunduğu için değil, kamu göreviyle bağlantılı olduğu için meşru hale gelir.

Bütçeler kalkınma planı ve programlarda yer alan politika, hedef ve önceliklere uygun hazırlanır, uygulanır ve kontrol edilir.

İdarelerin stratejik planları, performans ölçütleri ve fayda-maliyet analizleri bu sürecin parçasıdır.

Ayrıca bütçe görüşmesi tek yıllık rakamla sınırlı kalmaz; stratejik plan bağlantısı içinde sonraki iki yılın gelir ve gider öngörüleri de değerlendirme alanına girer.

Bu çok yıllı bakış, bütçeyi sadece bir mali yılın gelir-gider hesabı olmaktan çıkarır; karar vericiye sonraki yılların mali etkisini de gösterir.

Kapsamlılık ve saydamlık ilkeleri bütçenin görünürlük işlevini açıklar.

Bütçe, kamu mali işlemlerinin kapsamlı ve saydam biçimde görünmesini sağlar.

Tüm gelir ve giderler gayri safi olarak bütçelerde gösterilir.

Kamu idarelerinin tüm gelir ve giderleri bütçelerinde yer alır.

Bütçe gelir ve gider tahminleri ile uygulama sonuçlarının raporlanmasında açıklık, doğruluk ve mali saydamlık esastır.

Bu ilkeler, gelirlerin giderlerden düşülerek saklanmasını veya bazı işlemlerin bütçe dışında bırakılmasını önleyen mali görünürlük kurallarıdır.

Tahsis ve denklik ilkeleri de sınavda sık ayrıştırılır.

Belirli gelirlerin belirli giderlere tahsis edilmemesi esastır; bu, genellik ilkesinin yansımasıdır.

Bütçelerde gelir ve gider denkliğinin sağlanması esastır.

Bütçelerde bütçeyi ilgilendirmeyen hususlara yer verilmez.

Ödenekler belirli amaçları gerçekleştirmek üzere tahsis edilir.

Bu kurallar birlikte okunduğunda, bütçenin hem bütün kamu gelir ve giderini topluca gösterdiği hem de harcama ödeneklerini amaç bakımından sınırladığı görülür.

Bütçeler, ait olduğu yıl başlamadan önce Türkiye Büyük Millet Meclisi veya yetkili organlarca kabul edilmedikçe ya da onaylanmadıkça uygulanamaz.

Bu ilke, bütçenin yürürlüğe giriş şartını gösterir ve bütçe hakkıyla doğrudan bağlantılıdır.

Merkezi yönetim bütçe kanunu mali yıl başından önce Resmi Gazetede yayımlanır.

Süresinde yürürlüğe konulamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa yeni bütçe kabul edilinceye kadar önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır.

Bu düzenleme, kamu hizmetinin durmamasını sağlarken asıl bütçe yetkisinin yerini sürekli bir geçici rejime bırakmaz.

Merkezi yönetim bütçe kanunu, merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir ve gider tahminlerini gösteren, bunların uygulanmasına ve yürütülmesine yetki ve izin veren kanundur.

Kanunda yılı ve izleyen iki yılın gelir ve gider tahminleri, bütçe açığı veya fazlası, açığın nasıl kapatılacağı ya da fazlanın nasıl kullanılacağı, vazgeçilen vergi gelirleri, borçlanma ve garanti sınırları, uygulama yetkileri, bağlı cetveller ve mali yıl içinde gelir ve giderlere ilişkin hükümler yer alır.

Bu nedenle devlet bütçesi, tahmin, yetki, sınırlama, açıklama ve denetim bağlantılarını aynı belgede toplar.

Merkezi yönetim bütçe kanununun gider cetveli programlar itibarıyla düzenlenir.

Bu düzenleme, bütçe ilkesindeki program yapısı ve kurumsal-ekonomik sonuçların görülebilmesi hedefiyle uyumludur.

İlgili mevzuatta giderler bakımından kullanılan tertip kavramı da program sınıflandırmasının ilk düzeyi ile kurumsal, finansman tipi ve ekonomik sınıflandırmanın belirli düzeyleri üzerinden anlaşılır.

Bu teknik ayrım sınavda ayrıntı gibi görünse de bütçenin saydamlık işlevini güçlendirir; çünkü harcamanın hangi program, kurum, finansman tipi ve ekonomik sınıf altında izlendiğini gösterir.

Devlet bütçesi ayrıca mali yıl içinde gelir ve giderlere yönelik uygulanacak hükümleri de içerir.

Kanun, merkezi yönetim kapsamındaki her idarenin gelir-gider tahminlerinin ayrı bölüm veya cetvellerde gösterilebileceğini kabul eder.