Hâkim-Savcı Mahalli İdareler Maliyesi ve Mali Denetim Konu Anlatımı

Mahalli İdareler Maliyesi ve Mali Denetim başlığı, 6085 sayılı Sayıştay Kanununda iki eksen üzerinden öğrenilmelidir: denetim ve hesap yargılaması.

Kanunun amacı, kamuda hesap verme sorumluluğu ve mali saydamlık esasları çerçevesinde kamu idarelerinin etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun çalışmasını sağlamak için Türkiye Büyük Millet Meclisi adına yapılacak denetimleri düzenlemektir.

Aynı amaç cümlesi, sorumluların hesap ve işlemlerinin kesin hükme bağlanmasını da kapsar.

Bu nedenle Sayıştay yalnız rapor yazan teknik denetim birimi gibi düşünülmemelidir.

Denetim raporlarıyla Meclise bilgi sunar; hesap yargılamasında ise kamu zararına ilişkin sorumluluğu kesin hükme bağlayan bir yargısal işlev görür.

Mahalli idarelerin önemi Sayıştayın denetim alanı içinde açıkça görünür.

Sayıştay merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerini, sosyal güvenlik kurumlarını ve mahalli idareleri denetler.

Ayrıca sermayesinde doğrudan veya dolaylı kamu payı olan, özel kanunlar veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle kurulmuş anonim ortaklıklar ile diğer kamu idareleri de denetim alanında yer alabilir.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları bu bentte ayrıca dışarıda bırakılmıştır.

Sayıştay, bu idarelere bağlı veya bunların kurduğu ya da ortak olduğu her çeşit idare, kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketleri de denetim alanına alır.

Bu geniş alan, mahalli idare maliyesinin yalnız belediye bütçesiyle sınırlı olmadığını, bağlı birlikler ve kamu kaynaklarıyla bağlantılı yapılar üzerinden de izlenebileceğini gösterir.

Denetim alanı kamu kaynağının kaynağına göre de genişler.

Kamu idareleri tarafından yapılan iç ve dış borçlanma, borç verilmesi, borç geri ödemeleri, yurt dışından alınan hibelerin kullanımı, hibe verilmesi, Hazine garantileri, Hazine alacakları, nakit yönetimi ve bunlarla ilgili hususlar Sayıştay denetimine dahildir.

Ayrıca kaynak aktarımları, Avrupa Birliği fonları dahil yurt içi ve yurt dışından sağlanan kaynak ve fonların kullanımı da bu kapsamdadır.

Kaynağın bütçe içinde gösterilmesi şart değildir; özel hesaplar, fonlar, kamuya ait mali imkanlar ve bunlara bağlı faaliyetler de Sayıştay incelemesinin konusu olabilir.

Bu ifade sınavda çok değerlidir; bir paranın bütçede görünmemesi onu kendiliğinden denetim dışına çıkarmaz.

Sayıştay denetimi düzenlilik denetimi ve performans denetimi olarak tanımlanır.

Düzenlilik denetimi kendi içinde mali denetim ve uygunluk denetiminden oluşur.

Mali denetim, kamu idarelerinin hesap ve işlemleri ile mali faaliyet, mali yönetim ve kontrol sistemlerinin değerlendirme sonuçlarına dayanarak mali rapor ve tabloların güvenilirliği ve doğruluğunu inceler.

Uygunluk denetimi ise gelir, gider ve mallara ilişkin hesap ve işlemlerin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu araştırır.

Bu ayrım karıştırılmamalıdır: mali denetimde rapor ve tabloların doğruluğu, uygunluk denetiminde işlemin hukuk kurallarına uygunluğu öne çıkar.

İkisi birlikte düzenlilik denetimini oluşturur.

Performans denetimi farklı bir mantıkla işler.

Kanun performans denetimini, hesap verme sorumluluğu çerçevesinde idarelerce belirlenen hedef ve göstergelere ilişkin faaliyet sonuçlarının ölçülmesi olarak tanımlar.

Sayıştayın görevleri arasında kamu idarelerinin mali faaliyet, karar ve işlemlerini hesap verme sorumluluğu çerçevesinde denetlemek ve sonuçlar hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisine doğru, yeterli ve zamanlı bilgi ve rapor sunmak vardır.

Ancak kanun, Sayıştay tarafından gerçekleştirilen performans denetimlerinin mali ve hukuki sorumluluk doğurmayacağını da belirtir.

Bu cümle, denetim ile hesap yargılaması ayrımının sınavdaki en net işaretlerinden biridir.

Performans denetimi hedeflere ulaşma düzeyini ölçer; kamu zararının tazmini sonucunu doğuran hüküm bu denetimin kendisinden çıkmaz.

Hesap yargılaması, denetimden farklı olarak sorumluların hesap ve işlemlerinin mevzuata uygun olup olmadığının yargılama yoluyla kesin hükme bağlanmasıdır.

Yargılamaya esas rapor, denetçiler tarafından genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin hesap ve işlemlerinin denetimi sırasında tespit edilen kamu zararına ilişkin düzenlenir ve Sayıştay dairelerinde yapılacak yargılamaya temel olur.

Denetim raporu ise denetim ve incelemeler sonucunda Sayıştay raporlarına esas olmak üzere hazırlanır.

Sayıştay raporu da Sayıştay Başkanı tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan veya kamu idarelerine gönderilen rapordur.

Bu üç rapor türü aynı şey değildir; biri yargılamanın dosyasını, biri denetim sonucunu, biri ise kurumsal raporlama çıktısını anlatır.

Sorumluluk kısmı mahalli idare maliyesi açısından merkezi önemdedir.

Her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun biçimde elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur.

Sayıştay raporları, bu yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini Meclisin bilgi alanına taşır.

Kamu zararına sebep olunan durumlar ise zararın tazminine ilişkin hükme bağlama işlemiyle sonuçlandırılır.

Sorumlular, mevzuata aykırı karar, işlem veya eylemleriyle illiyet bağı kurulan ilamda yer alan kamu zararından tek başlarına veya birlikte tazminle yükümlüdür.

Sayıştayın yetkileri denetimin kağıt üzerinde kalmasını önler.

Sayıştay kamu idareleri ve görevlileriyle doğrudan yazışabilir, gerekli gördüğü belge, defter ve kayıtları görebilir, mallar hariç dilediği yere getirtebilir, ilgili memurlardan sözlü bilgi alabilir ve kamu idarelerinden temsilci isteyebilir.

Denetimine giren işlemlerle ilgili her türlü bilgi ve belgeyi kamu idareleri yanında bankalar dahil diğer gerçek ve tüzel kişilerden isteyebilir.

Kayıtları, eşya ve malları, işleri, faaliyetleri ve hizmetleri yerinde ve işlemin her aşamasında inceleyebilir.

Hesap veya faaliyet dönemine bağlı olmaksızın yıl içinde ya da yıllar itibarıyla, sektör, program, proje ve konu bazında denetim yapabilmesi de denetimin zaman ve konu bakımından esnekliğini gösterir.

Hesapların verilmesi ve denetime hazır tutulması da mahalli idare maliyesi için pratik sonuç doğurur.

Kamu idarelerinin hesapları muhasebe yetkilileri tarafından hazırlanır ve üst yöneticiler veya görevlendirdikleri harcama yetkilileri ile muhasebe yetkilileri tarafından denetime hazır bekletilir ya da Sayıştayın bildireceği yere gönderilir.

Hangi defter, kayıt ve belgelerin Sayıştaya sunulacağı, bunların yeri, süresi ve usulleri Sayıştay tarafından belirlenir.