Hâkim-Savcı Kamu Harcamaları (Kamu Giderleri) Konu Anlatımı

Kamu harcamaları, 5018 sayılı Kanunda yalnız “devletin para çıkışı” olarak ele alınmaz.

Kanunun mantığı daha teknik bir sıraya dayanır: önce hangi ekonomik olayların kamu gideri sayıldığı belirlenir, sonra bu giderin bütçe ödeneğine bağlanıp bağlanmadığına, yetkili kişi tarafından başlatılıp başlatılmadığına, fiilen gerçekleştirilip belgelendirilmediğine ve ödeme aşamasında kontrol edilip edilmediğine bakılır.

Bu nedenle idari yargı sınavında kamu gideri başlığı, tanım ezberinden çok süreç ve sorumluluk ayrımı üzerinden okunmalıdır.

Bir kalemin kamu hizmetiyle ilgili olması tek başına yeterli değildir; 5018, kamu kaynağının harcanmasını ödenek, talimat, gerçekleştirme, ödeme emri ve muhasebe kontrolü ile disipline eder.

Kamu gideri kavramı geniştir.

Kanuni veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesine dayanan iş yaptırmaları, mal ve hizmet alımları, sosyal güvenlik katkıları, iç ve dış borç faizleri, borçlanma işlemlerinin giderleri, iskontolu borçlanma araçlarından doğan farklar, ekonomik, mali ve sosyal nitelikli transferler, bağışlar, yardımlar ve benzeri harcama kalemleri bu çerçevede düşünülür.

Bu geniş tanımın sınav değeri şudur: kamu gideri sadece ihale bedeli veya memura yapılan ödeme değildir.

Borçlanma maliyeti de, transfer ödemesi de, yardım niteliğindeki kaynak aktarımı da kamu gideri başlığına girebilir.

Fakat kapsam geniş olsa da harcama serbestliği yoktur; her kalem bütçedeki yetkiyle bağlantılı olmak zorundadır.

Bütçe ödeneği, harcama sürecinin ilk filtresidir.

Kamu idaresine bütçeyle verilen harcama yetkisi, görev ve hizmetlerin yerine getirilmesi için kullanılabilir.

Ödenekler belirli amaçlara tahsis edilir; bu nedenle bir ödeneğin varlığı, başka bir hizmet için kullanılabileceği anlamına gelmez.

Genel bütçeli idarelerde ödeneklerin kullanımı ayrıntılı harcama programı, nakit planı ve serbest bırakma oranı üzerinden işler.

Özel bütçeli idareler ile sosyal güvenlik kurumlarında ise ayrıntılı finansman programı öne çıkar.

Böylece bütçedeki rakam, ancak program ve nakit disipliniyle birlikte kullanılabilir bir harcama imkanına dönüşür.

Ödenek üstü harcama yasağı bu sistemin en sert sınırıdır.

Kamu idaresi, bütçesinde yer alan tutarın üzerinde harcama yapamaz; ayrıca ödenek tahsis edildiği amaca bağlıdır ve kural olarak ilgili mali yıl içinde kullanılır.

Kullanılmayan ödeneğin yıl sonunda iptal edilmesi, kamu giderinin yıllık bütçe mantığına bağlandığını gösterir.

Geçmiş yıl borçları, ilama bağlı borçlar veya emanet hesaplarına ilişkin özel hükümler bu ana kuralı ortadan kaldırmaz; sadece ödeme zamanlaması ve bütçeleştirme tekniği bakımından ayrı bir yol açar.

Sınavda “ihtiyaç zorunluydu” veya “hizmet yapılmıştı” gibi ifadeler, ödenek sınırı yokmuş gibi yorumlanmamalıdır.

Harcama yetkilisi, bütçeyle ödenek tahsis edilen harcama biriminin en üst yöneticisidir.

Bazı idarelerde ödenek gönderme belgesiyle harcama birimi ve yetkilisi belirlenebilir; kurul veya komisyon kararına dayanan harcamalarda ise sorumluluk karar organına bağlanabilir.

Buna rağmen temel ilke değişmez: harcama yetkisi kişisel inisiyatiften değil, bütçedeki ödenek bağlantısından doğar.

Harcama yetkisinin devri de devredenin idari sorumluluğunu silmez.

Bu ayrım, özellikle “kim sorumludur?” tipindeki sorularda önemlidir; imza atan kişi ile ödenek tahsis edilen birimin sorumluluk merkezi aynı anda değerlendirilir.

Bütçeden harcama yapılmasını başlatan işlem harcama talimatıdır.

Bu talimat, basit bir onay yazısı gibi düşünülmemelidir.

Talimatta hizmetin gerekçesi, yapılacak işin konusu, tahmini veya belirlenen tutarı, süresi, kullanılabilecek ödenek, işin nasıl gerçekleştirileceği ve gerçekleştirmede görev alacak kişiler gösterilir.

Bu unsurlar, harcamanın kamu hizmetiyle bağını, bütçedeki karşılığını ve uygulama yöntemini görünür kılar.

Harcama yetkilisi de talimatın bütçe ilkelerine, kanuna ve ilgili mevzuata uygunluğundan; ayrıca ödeneğin etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasından sorumludur.

Giderin gerçekleştirilmesi, talimattan sonra gelen ayrı bir aşamadır.

İşin yaptırılması, malın veya hizmetin alınması, teslim ve kabul işlemlerinin yapılması, kanıtlayıcı belgelerin düzenlenmesi ve ödeme için gerekli evrakın hazırlanması gerçekleştirme görevlilerinin alanına girer.

Burada amaç, “talimat verildi” cümlesini “gider gerçekleşti” sonucuna otomatik bağlamamaktır.

Giderin bütçeden yapılabilmesi için kamu idaresinin karşı edimi gerçekten almış veya işi usulüne uygun tamamlatmış olması ve bunun belgelerle gösterilmesi gerekir.

Elektronik veri tabanı üzerinden yürüyen harcamalarda veri girişi de gerçekleştirme görevi sayılabilir; bu ayrıntı, belgelendirmenin sadece kağıt evraktan ibaret olmadığını gösterir.

Ödeme emri, gerçekleştirme aşamasını ödeme aşamasına bağlayan belgedir.

Görevli kişi ödeme emri belgesini hazırlar, harcama yetkilisi imzalar ve tutar hak sahibine ödenir.

Bu sırada muhasebe yetkilisi harcama kararını baştan kuran bir makam gibi davranmaz; ödeme emri ve eklerinde imzaları, belge tamlığını, maddi hata bulunup bulunmadığını ve alacaklının kimliğini kontrol eder.

Mevzuatta aranmayan yeni belgeler isteyemez, fakat eksik veya hatalı evrakla ödeme de yapamaz.

Böylece harcama yetkilisi karar ve talimat, gerçekleştirme görevlisi fiili-belgesel doğrulama, muhasebe yetkilisi ise ödeme öncesi sınırlı kontrol rolünü üstlenir.

Bu ayrım, özellikle ödenek varlığı ile ödeme emri arasındaki farkı ölçen sorularda belirleyicidir.

Ödenemeyen giderler, kamu harcamasının nakit yönetimi boyutunu gösterir.

Ödeme emrine bağlanmış bir tutar nakit yetersizliği gibi nedenlerle hemen ödenemeyebilir; bu durumda tutarın bütçeye gider yazılıp emanet hesabına alınması ve daha sonra buradan ödenmesi mümkündür.

Nakit bütün ödemelere yetmiyorsa genel sıra muhasebe kaydına alınma tarihidir.

Ancak başka kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, prim ve benzeri paylar; tarifeye bağlı ödemeler; ilam borçları; gecikme cezası veya faiz doğurabilecek borçlar ve talep edilen emanet tutarları öncelikli görülür.

Bu hükümler, giderin doğması ile nakden ödenmesinin aynı anlama gelmediğini anlatır.

Ön ödeme ise bütçe disiplinini bozmadan hızlı hareket etmeye yarayan sınırlı bir araçtır.

Harcama yetkilisi uygun görürse ve karşılık ödenek saklı tutulursa, kanunda öngörülen hallerde veya gerçekleştirme işlemleri beklenemeyecek kadar ivedi ve zorunlu giderlerde avans verilebilir ya da kredi açılabilir.