Hâkim-Savcı Maliye Biliminin Esasları ve Kamu Ekonomisi Konu Anlatımı

Maliye biliminin esasları 5018 sisteminde, devletin para toplaması ve para harcaması şeklinde dar bir anlatımla açıklanamaz.

Kanun, kamu mali yönetimini kalkınma planları ve programlarda yer alan politika ve hedeflerle ilişkilendirir; kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli elde edilmesini ve kullanılmasını ister.

Bu ifade, maliye bilgisinin sınavdaki merkezini verir: kamu kaynağı keyfi bir idari imkan değil, amacı, kaydı, raporu, kontrolü ve sorumlusu olan bir değerdir.

Bu nedenle kamu ekonomisi başlığında önce kaynağın ne olduğu, sonra bu kaynağın hangi idareler tarafından hangi mali yönetim yapısı içinde kullanıldığı, en sonunda da bu kullanımın hangi hesap verme ve saydamlık kurallarına bağlandığı düşünülmelidir.

Kanunun kapsamı genel yönetim kapsamındaki kamu idareleridir.

Bu halka merkezi yönetim kapsamındaki idareleri, sosyal güvenlik kurumlarını ve mahalli idareleri içine alır.

Avrupa Birliği fonları ile yurt içinden veya yurt dışından kamu idarelerine sağlanan kaynakların kullanımı ve kontrolü de, uluslararası anlaşma hükümleri saklı kalmak kaydıyla, bu çerçeveye bağlanır.

Düzenleyici ve denetleyici kurumlar bütün kanuna değil, kanunda sayılan belirli maddelere tabi tutulur.

Bu ayrım önemlidir; çünkü 5018 kamu ekonomisini tek tip bir idare anlayışıyla değil, idare türlerine göre değişen bir mali yönetim kapsamıyla kurar.

Tanımlar kamu ekonomisinin dilini belirler.

Genel yönetim kapsamındaki idare, merkezi yönetim, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idarelerden oluşur.

Merkezi yönetim kapsamındaki idareler kanuna ekli cetvellerde gösterilir.

Mahalli idare, yetkisi belli bir coğrafi alan ve hizmetlerle sınırlı belediye, il özel idaresi ve bunlara bağlı ya da bunların kurduğu veya üye olduğu birlik ve idarelerdir.

Bu tanımlar sınavda sadece isim ezberi değildir; hangi idarenin hangi bütçe, kontrol ve denetim rejimine bağlanacağını belirler.

Kamu kaynağı kavramı geniş tutulmuştur.

Borçlanma suretiyle elde edilen imkanlar dahil kamuya ait gelirler, taşınır ve taşınmazlar, hesaplarda bulunan para, alacaklar, haklar ve her türlü değer kamu kaynağıdır.

Böylece kamu ekonomisinin konusu yalnız vergi gelirinden ibaret olmaz.

Bir taşınmazın yönetimi, borçlanmayla sağlanan imkan, hesapta tutulan para veya kamu alacağı da aynı sorumluluk mantığına girer.

Sınavda kamu kaynağı denildiğinde yalnız nakit ödeme düşünülürse, mali saydamlık ve hesap verme sorumluluğunun kapsadığı alan daraltılmış olur.

Kamu maliyesi, gelirlerin toplanmasını, harcamaların yapılmasını, açıkların finansmanını, kamunun varlık ve borçları ile diğer yükümlülüklerinin yönetimini kapsar.

Bu cümle, maliye biliminin hukuki sistemdeki dört ana eksenini gösterir.

Gelir tarafında kanuna dayalı toplama, gider tarafında bütçe ve ödenek disiplini, açıkların finansmanında borçlanma ve nakit yönetimi, varlık ve borç tarafında ise kamu değerlerinin korunması vardır.

Kamu maliyesi merkezden ve yerinden yönetim esaslarına göre yürütülür; idarelerin görevleri kendi kanunlarında veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde açıkça belirlenir ve kaynak dağıtımında esas alınır.

Kamu maliyesinin temel ilkeleri bu yapıyı sınav bakımından somutlaştırır.

Kamu mali yönetimi uyumlu bir bütün olarak oluşturulur ve yürütülür.

Kamu görevlilerinin hesap verebilmesini sağlayacak şekilde uygulanır.

Maliye politikası makroekonomik ve sosyal hedeflerle uyumlu olmalıdır.

En önemli ilkelerden biri, kamu mali yönetiminin Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütçe hakkına uygun yürütülmesidir.

Bu ifade, bütçenin yalnız idari bir teknik belge olmadığını, demokratik yetki ve denetim aracı olduğunu gösterir.

Mali disiplin, ekonomik, mali ve sosyal etkinlik ve maliyet-fayda ya da maliyet-etkinlik analizleri de aynı bütünün parçalarıdır.

Hazine birliği ilkesi, özellikle merkezi yönetim kapsamındaki kamu idareleri bakımından kamu ekonomisinin dağınık vezne mantığıyla yürütülmesini engeller.

Merkezi yönetim kapsamındaki idarelerin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakit planlaması ve borç yönetimi Hazine birliğini sağlayacak biçimde yürütülür.

Genel bütçe kapsamındaki idarelerin gelirleri Hazine veznelerine girer ve giderleri bu veznelerden ödenir; bu idareler özel vezne açamaz.

Bu kural, kamu kaynağının tekil idare kasası gibi değil, merkezi mali yönetim disiplini içinde izlenmesini sağlar.

Mali saydamlık, kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında denetimi mümkün kılan açıklık düzenidir.

Görev, yetki ve sorumlulukların açık tanımlanması gerekir.

Hükümet politikaları, kalkınma planları, yıllık programlar, stratejik planlar, bütçeler, uygulama sonuçları ve raporlar kamuoyuna açık ve ulaşılabilir olmalıdır.

Teşvik ve desteklemeler belirli dönemlerde açıklanır.

Kamu hesapları standart muhasebe sistemi ve genel kabul görmüş muhasebe prensiplerine uygun düzenlenir.

Böylece maliye bilimi, yalnız hesap sonucu değil, hesabın görülebilir ve denetlenebilir kurulmasıdır.

Hesap verme sorumluluğu, saydamlığın tamamlayıcı ilkesidir.

Kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun biçimde elde edilmesinden ve kullanılmasından sorumludur.

Ayrıca muhasebeleştirme, raporlama ve kötüye kullanımın önlenmesi için gerekli tedbirlerden de sorumludurlar.

Bu kişiler yetkili mercilere hesap vermek zorundadır.

Burada sorumluluk yalnız harcama anında doğmaz; kaynağın elde edilmesi, kayda alınması, raporlanması ve korunması sürecinin tamamına yayılır.

Stratejik planlama ve performans esaslı program bütçe, kamu ekonomisini hedef ve ölçümle bağlar.

Kamu idareleri misyon ve vizyonlarını oluşturur, stratejik amaçlar ve ölçülebilir hedefler belirler, performanslarını önceden belirlenmiş göstergelerle ölçer ve izler.

Bütçeler, program ve proje bazında kaynak tahsisleri, stratejik planlar, yıllık amaç ve hedefler ile performans göstergelerine dayandırılır.

Bu nedenle 5018 açısından iyi mali yönetim, yalnız paranın mevzuata uygun harcanması değil, ayrılan kaynağın hangi kamu hizmeti sonucunu üretmek üzere planlandığının da gösterilmesidir.

Sınavda bu konuya yaklaşırken kavramları birbirinden koparmamak gerekir.

Kamu kaynağı geniştir; kamu maliyesi gelir, gider, açık, varlık ve borç yönetimini kapsar; bütçe hakkı mali yönetimin meşruiyet zeminidir; mali saydamlık kamuoyunun ve denetimin bilgiye ulaşmasını sağlar; hesap verme sorumluluğu ise yetki kullanan kişiyi sonuçtan sorumlu tutar.

5018’in kamu ekonomisi anlayışı bu zincirle kurulur.