Hâkim-Savcı Verginin Tarhı, Tahakkuku ve Tahsili Konu Anlatımı

Verginin tarhı, tahakkuku ve tahsili, VUK sisteminde vergi alacağının hukuki doğuşundan fiili ödenmesine kadar ilerleyen ana hattı anlatır.

İlk nokta vergiyi doğuran olaydır.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar; aynı alacak mükellef açısından vergi borcudur.

Bu doğuş, henüz idarenin miktarı hesapladığı anlamına gelmez.

Vergi borcunun usul içinde belirlenmesi için tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarının kendi işlevleriyle çalışması gerekir.

Tarh, vergi alacağının kanunlarda gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak miktar itibarıyla tespit edilmesidir.

Bu tanım, tarhın idari işlem niteliğini açıklar: idare, vergiyi doğuran olaydan çıkan alacağı somut tutara dönüştürür.

Tebliğ ise vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlar tarafından mükellefe veya ceza sorumlusuna yazıyla bildirilmesidir.

Tarh edilmiş verginin muhatabına usulünce bildirilmesi, sonraki hak ve sürelerin işlemesi bakımından belirleyicidir.

Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken bir aşamaya gelmesidir.

Tahsil ise verginin kanuna uygun biçimde ödenmesidir.

Bazı vergilerde tahakkuk tahsile bağlıdır; bu tür vergilerde verginin tahsili tahakkuku da içine alır.

Beyana dayanan tarh, VUK’un en temel tarh usullerinden biridir.

Vergi kanunlarına göre beyan üzerinden alınan vergiler tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk ettirilir.

Vergi dairesi beyannamenin alınması üzerine tahakkuk fişi düzenler; bir nüshası mükellefe veya beyannameyi onun adına veren kişiye verilir.

Bu işlemle vergi tahakkuk etmiş olur ve mükellefe verilen nüsha beyanname makbuzu yerine geçer.

Beyanname posta ile gönderilmişse de tahakkuk fişi kesilir ve mükellefin beyannamede gösterdiği adrese gönderilir.

Elektronik ortamda gönderilen beyannamede tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenir ve mükellefe veya yetkili kişiye elektronik ortamda iletilir; bu ileti tebliğ yerine geçer.

Böylece beyan usulünde tarh ile tahakkuk çoğu zaman aynı idari belge üzerinden birlikte gerçekleşir.

Beyana dayalı tarhta tahakkuk fişinin kesinliği ayrıca önemlidir.

Beyannamesini vergi dairesine teslim eden kişinin kendisine verilen tahakkuk fişini almaması, beyannamede yazılı matrah üzerinden tarh edilmesi gereken verginin tahakkukuna engel olmaz.

Bu durumda fişin mükellefe verilecek nüshası posta yoluyla gönderilir.

Tahakkuk fişinde fiş sıra numarası, düzenleme tarihi, verginin türü, beyanname tarihi, vergilendirme dönemi, mükellefin kimliği ve adresi, matrah, vergi hesabı, vergi miktarı ve dava ile düzeltme hükümlerine ilişkin kısa bilgi bulunur.

Bu içerik, beyana dayanan vergide mükellefin hangi dönem, hangi matrah ve hangi vergi tutarıyla karşı karşıya olduğunu gösterir.

İkmalen, re’sen ve idarece tarh, beyan sisteminin dışında veya sonrasında ortaya çıkan eksiklik ve usulsüzlüklere cevap verir.

İkmalen tarh, daha önce bir vergi tarh edildikten sonra defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülere dayanılarak tespit edilen matrah ya da matrah farkı üzerinden ek vergi tarh edilmesidir.

Re’sen tarh, matrahın tamamen veya kısmen defter, kayıt, belge ya da kanuni ölçülerle tespitine imkan bulunmadığında, takdir komisyonu veya vergi inceleme raporunda belirlenen matrah üzerinden yapılır.

Beyannamenin verilmemesi, beyannamede matrah bilgisi bulunmaması, defterlerin tutulmaması, tasdik ettirilmemesi, ibraz edilmemesi, kayıtların güvenilir olmaması veya gerçek durumu yansıtmadığına dair delil bulunması re’sen tarh sebeplerinin tipik görünüşleridir.

İdarece tarh ise ikmalen ve re’sen tarh dışında kalan, mükellefin zamanında başvurmaması veya yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle zamanında tarh edilemeyen vergiler için kullanılır.

İkmalen ve re’sen tarh edilen vergiler ihbarnameyle ilgililere tebliğ edilir; türü ve doğuşu ayrı olan vergiler için ayrı ihbarname düzenlenir.

İhbarname, verginin türünü, mükellefin kimlik ve adres bilgilerini, vergilendirme dönemini, matrahı, hesaplamayı, vergi miktarını, ikmalen veya re’sen tarh sebebini ve dava açma bilgilerini içerir.

Takdir komisyonu kararı üzerine tarh edilen vergilerde karar ve varsa inceleme raporu ihbarnameye eklenir.

İdarece tarhta da ihbarname ve ilan düzeni birlikte çalışabilir; mükellefin bilinen adresine gönderilen ihbarname yanında vergi dairesinde ilan yapılır ve dava açma süresi tebliğ ya da ilan tarihine göre belirlenir.

Bu hükümler, tarh işleminin muhataba bildirilmesini ve uyuşmazlık sürelerinin belirlenmesini sağlar.

Tahsil aşamasında temel kural, verginin mükellefin bağlı olduğu vergi dairesine ödenmesidir.

Mükellef, vergi borcunu başka vergi dairelerine de yatırabilir; bu durumda ödemenin hangi vergi dairesi hesabına yapıldığını bildirmesi gerekir.

Vergi, kendi kanunlarında gösterilen sürelerde ödenir ve ödeme süresinin son günü vade tarihidir.

Mücbir sebep veya mühlet hükümleri nedeniyle sürenin uzaması halinde vade de uzayan sürenin bittiği gün olur.

Beyannamenin posta ile gönderildiği hallerde, beyan edilen vergi tahakkuk işleminin bitmesi beklenmeden vadesinde ödenir.

Çok sayıda mükellefi olan vergi daireleri bakımından Bakanlığın ödeme günlerini düzenleme yetkisi de bulunur.

Özel ödeme zamanları, tarh ve tahakkuk zamanının normal taksit düzeniyle çakışmadığı durumları çözer.

İkmalen, re’sen veya idarece tarh olunan vergiler taksit zamanlarından önce tahakkuk etmişse taksit süreleri içinde; taksit süreleri kısmen veya tamamen geçtikten sonra tahakkuk etmişse geçmiş taksitler tahakkuk tarihinden başlayarak bir ay içinde ödenir.

Memleketi terk, ölüm veya benzeri mükellefiyetin kalkmasını gerektiren hallerde beyan üzerine tarh olunan vergiler beyanname verme süreleri içinde ödenir.

Vergi mahkemesinde dava açılması nedeniyle tahsili duran vergilerde de mahkeme kararı üzerine düzenlenen ihbarnamenin tebliğinden itibaren özel ödeme düzeni ve gecikme faizi hükümleri devreye girer.

Fazla veya yersiz tahsil edilen vergilerde ise düzeltme ve iade hükümleri, belirli faiz kurallarıyla birlikte uygulanır.

Bu süreç bir bütün olarak okunduğunda, tarh verginin miktarını belirler, tebliğ muhatabı haberdar eder, tahakkuk borcu ödeme aşamasına getirir, tahsil ise kanuni ödeme ile alacağı sona erdirir.