Hâkim-Savcı Maliye Politikası ve Araçları Konu Anlatımı

Maliye Politikası ve Araçları konusu 5018 sayılı Kanunda bağımsız bir iktisat teorisi başlığı gibi değil, kamu mali yönetiminin hukuki çerçevesi içinde görünür.

Kanunun amacı kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli elde edilip kullanılmasını, hesap verebilirliği ve mali saydamlığı sağlamak üzere kamu mali yönetiminin yapısını ve işleyişini düzenlemektir.

Bu amaç cümlesi konunun anahtarını verir: maliye politikası yalnız gelir artırma veya gider azaltma tercihi değildir; kaynakların hangi hedefe bağlandığı, hangi bütçe düzeniyle kullanıldığı, nasıl muhasebeleştirildiği, nasıl raporlandığı ve hangi kontrol mekanizmasına tabi olduğu birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle sınavda maliye politikası sorusu geldiğinde cevap, soyut politika aracı saymaktan önce 5018’in kaynak, bütçe, saydamlık ve sorumluluk diliyle kurulmalıdır.

Kanun kamu maliyesini gelirlerin toplanması, harcamaların yapılması, açıkların finansmanı, kamunun varlık ve borçları ile diğer yükümlülüklerinin yönetimi olarak tanımlar.

Bu tanım, maliye politikasının alanını geniş ama sınırlı biçimde gösterir.

Geniştir; çünkü yalnız vergiler değil, harcamalar, borçlanma, varlık yönetimi ve yükümlülükler de kamu maliyesine dahildir.

Sınırlıdır; çünkü bu işlemler keyfi bir tercih alanı değil, belirlenmiş mali yönetim kurallarına bağlı kamu faaliyeti alanıdır.

Kamu kaynakları da borçlanma suretiyle elde edilen imkanlar dahil kamuya ait gelirleri, taşınır ve taşınmazları, hesaplarda bulunan parayı, alacak ve hakları ve her türlü değeri kapsar.

Bu yüzden borçlanmayla sağlanan imkan bütçe dışı serbest kaynak gibi düşünülemez.

Kamu geliri ve kamu gideri ayrımı maliye politikasının araçlarını somutlaştırır.

Kamu geliri vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay ve benzeri gelirlerle sınırlı değildir; faiz, zam ve ceza gelirleri, taşınır ve taşınmazlardan elde edilen gelirler, hizmet karşılığı gelirler, borçlanma araçlarının primli satışından doğan gelirler, sosyal güvenlik primi kesintileri, bağış ve yardımlar da bu çerçevede yer alır.

Kamu gideri ise iş, mal ve hizmet bedellerini, sosyal güvenlik katkı paylarını, iç ve dış borç faizlerini, borçlanma giderlerini, ekonomik, mali ve sosyal transferleri, bağış ve yardımları ve diğer giderleri içerir.

Böylece maliye politikası hem gelir tarafında kaynak yaratma hem gider tarafında kamu tercihlerini harcama yoluyla gerçekleştirme düzeni olarak okunur.

5018’in maliye politikasına yüklediği en açık ilke, politikanın makroekonomik ve sosyal hedeflerle uyumlu oluşturulup yürütülmesidir.

Bu cümle tek başına bırakılmamalıdır.

Hemen yanında kamu mali yönetiminin uyumlu bir bütün olarak yürütülmesi, kamu görevlilerinin hesap verebilmesini sağlayacak biçimde uygulanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütçe hakkına uygun olması ve mali disiplini sağlaması yer alır.

Bu sıralama, sınavda “maliye politikası kamu idaresinin serbest takdiridir” gibi seçenekleri zayıflatır.

Politika tercihi elbette kamu hizmetlerinin yönünü belirler; fakat bu tercih bütçe hakkı, mali disiplin, hesap verme ve saydamlık ilkeleriyle çevrilidir.

Kamu maliyesinin merkezden ve yerinden yönetim esaslarına göre yürütülmesi de önemlidir.

Mahalli idareler genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri içinde yer alır; ancak yetkileri belirli coğrafi alan ve hizmetlerle sınırlıdır.

Bu nedenle maliye politikası yalnız merkezi idare bütçesine indirgenemez.

Kaynak dağıtımı yapılırken kamu idarelerinin görevleri esas alınır; bu görevlerin ilgili kanunlarda veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde açıkça belirlenmesi gerekir.

Öğrenci burada kurum adı ile kaynak kullanma yetkisini birbirine karıştırmamalıdır.

Bir idarenin kamu hizmeti yürütmesi, her kaynağı her amaç için kullanabileceği anlamına gelmez; kaynak, görev ve bütçe bağlantısı kurulmalıdır.

Mali saydamlık, politika aracının görünür ve denetlenebilir olmasını sağlar.

Kanun kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında kamuoyunun zamanında bilgilendirilmesini ister.

Görev, yetki ve sorumlulukların açık tanımlanması, hükümet politikaları, kalkınma planları, yıllık programlar, stratejik planlar ve bütçelerin hazırlanması, görüşülmesi, uygulanması ve sonuç raporlarının kamuoyuna açık ve ulaşılabilir olması bu nedenle zorunludur.

Teşvik ve desteklemelerin belirli dönemler itibarıyla açıklanması ve kamu hesaplarının standart muhasebe düzenine göre oluşturulması da aynı amaca hizmet eder.

Bu ilke, maliye politikasının kapalı idari tercih değil, izlenebilir kamu hesabı olduğunu gösterir.

Hesap verme sorumluluğu maliye politikasını kişisiz bir plan olmaktan çıkarır.

Her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanlar, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur.

Ayrıca yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorundadır.

Bu nedenle sınavda maliye politikası ile mali kontrol veya raporlama yan yana geldiğinde bunlar tali ayrıntı sayılmamalıdır.

Politika aracının hukuki değeri, uygulanmasından sonra hesap verilebilir ve raporlanabilir olmasına bağlıdır.

Stratejik planlama ve performans esaslı program bütçe, maliye politikasının zamana ve hedefe bağlanmış halidir.

Kamu idareleri kalkınma planları, Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen politikalar, programlar, ilgili mevzuat ve temel ilkeler çerçevesinde misyon, vizyon, stratejik amaç ve ölçülebilir hedef belirler.

Kamu hizmetlerinin istenilen düzeyde ve kalitede sunulabilmesi için bütçeler ile program ve proje bazında kaynak tahsisleri stratejik planlara, yıllık amaç ve hedeflere ve performans göstergelerine dayandırılır.

Bütçeler kalkınma planı, Cumhurbaşkanlığı programı, orta vadeli program, yıllık program, stratejik plan ve program yapısıyla uyumlu hazırlanır.

Bu yapı, maliye politikasının yalnız niyet değil ölçülebilir hedef ve kaynak tahsisi olduğunu anlatır.

Hazine birliği, maliye politikasının nakit ve borç yönetimi tarafındaki disiplin unsurudur.

Merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakit planlaması ve borç yönetimi Hazine birliğini sağlayacak biçimde yürütülür.

Genel bütçe kapsamındaki idarelerin gelirleri Hazine veznelerine girer ve giderleri bu veznelerden ödenir; bu idareler özel vezne açamaz.

İç ve dış borçlanma, hibe, Hazine garantileri, Hazine alacakları ve nakit yönetimi belirli kanun hükümlerine bağlanır.