Birleşik ve Yan Ürün Maliyetleri Konu Anlatımı

Birleşik ve yan ürün maliyetleri, tek bir üretim sürecinden birden fazla ürünün zorunlu olarak çıktığı durumları açıklar.

Bazı işletmelerde üretim teknolojisi, yalnızca hedeflenen ana ürünü değil, onunla birlikte başka ürünleri de ortaya çıkarır.

Süt endüstrisinde süt, tereyağı ve kaymak; petrol endüstrisinde benzin, gazyağı, mazot ve asfalt; bakır madeni işletmeciliğinde bakırla birlikte çinko, gümüş veya kurşun örnek olarak düşünülebilir.

Bu örneklerde maliyet sorunu şudur: ayrım noktasına kadar hangi maliyetin hangi ürüne ait olduğunu tek tek izlemek mümkün değildir.

Ayrım noktası, birlikte ortaya çıkan ürünlerin artık ayrı birimler olarak belirlenebildiği üretim aşamasıdır.

Bu noktadan önce yapılan üretim maliyetleri belirli ürünlere doğrudan bağlanamaz; bu toplam maliyete birleşik maliyet denir.

Ayrım noktasından sonra her ürün için yapılan ek işlem, paketleme veya tamamlama giderleri ise artık ilgili ürüne özel izlenebilir.

Dolayısıyla birleşik maliyet problemi, ayrım noktasından önceki ortak maliyetin ürünlere nasıl dağıtılacağı problemidir.

Birleşik mamul ile yan mamul ayrımı satış değeri üzerinden kurulur.

Aynı üretim sürecinde nispi satış değeri yüksek olan ürünler birleşik mamul sayılır.

Bu ürünlere göre satış değeri düşük olanlar yan mamuldür.

Ayrım teknik veya fiziksel değil, ekonomik niteliktedir.

Bir ürünün yan mamul sayılması, onun hiç değer taşımadığı anlamına gelmez; yalnızca esas ürünlere göre ekonomik öneminin düşük olduğunu gösterir.

Bu nedenle yan ürünlerin muhasebeleştirilmesi, birleşik mamullerden farklı bir mantığa bağlanır.

Birleşik maliyetlerin birleşik mamullere dağıtımında farklı yöntemler kullanılabilir.

Üretim miktarı yöntemi fiziksel miktarları esas alır.

Katsayı yöntemi, ürünlerin ortak ölçüye çevrilmesini sağlar.

Piyasa değeri yöntemi ürünlerin satış değerleriyle maliyetten pay almasını sağlar.

Net satış hasılatı yöntemi, ayrım noktasından sonraki tamamlayıcı maliyetleri dikkate alarak net değeri esas alır.

Standart verim yöntemi ise beklenen verim üzerinden dağıtım yapar.

Yöntem seçimi, ürünlerin fiziksel benzerliğine, satış değerlerinin güvenilirliğine ve ayrım sonrası ek maliyetlerin önemine göre farklı sonuçlar doğurabilir.

Yan mamullerde kaynak not daha sade bir yaklaşım benimser.

Yan mamuller esas mamullere oranla satış değeri oldukça düşük olduğu için ortak giderden pay almaz; maliyet cinsinden değil, satış değeri cinsinden dikkate alınır.

Yan mamuller fiilen satılıncaya kadar muhasebede dikkate alınmayabilir ya da üretildikçe dikkate alınabilir.