Gelir Vergisinde Mükellefiyet (Tam ve Dar Mükellefiyet) Konu Anlatımı

Gelir vergisinin konusu gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarı olduğu için, ilk soru her zaman bu gerçek kişinin hangi mükellefiyet statüsünde olduğudur.

Tam mükellefiyetin ana ekseni Türkiye'de yerleşmiş olmaktır.

İkametgahı Türkiye'de bulunanlar ile bir takvim yılı içinde Türkiye'de sürekli olarak altı aydan fazla oturanlar yerleşmiş kabul edilir.

Bu statüye giren kişilerin gelir vergisi bağı yalnızca Türkiye kaynaklı gelirle sınırlanmaz; yurt dışından sağlanan kazanç ve iratlar da kural olarak bu kapsamın içine girer.

Ayrıca Türkiye merkezli kamu kurumları veya teşebbüslerin işleri nedeniyle yabancı ülkelerde oturan Türk vatandaşları da tam mükellefiyet düzeni içinde ele alınır; ancak bulundukları ülkede aynı kazançlar nedeniyle gelir vergisi veya benzeri vergi ödemiş olmaları halinde mükerrer vergilemeyi önleyen özel değerlendirme yapılır.

Dar mükellefiyette ise kişinin Türkiye'de yerleşmiş sayılmaması belirleyicidir ve vergileme yalnız Türkiye'de elde edilen kazanç ve iratlarla sınırlıdır.

Altı aydan fazla kalma ölçütü otomatik değildir; belli ve geçici görevle gelen uzmanlar, iş ve bilim insanları, basın mensupları, tahsil, tedavi, istirahat veya seyahat amacıyla gelenler ile elde olmayan sebeplerle Türkiye'de kalanlar yerleşmiş sayılmaz.

Tarhiyatın muhatabı da statüye göre değişebilir: küçük ve kısıtlılarda kanuni temsilci, dar mükelleflerde Türkiye'deki daimi temsilci, kaynakta kesintide ise tevkifat yapmak zorunda olan kişi öne çıkar.

Bu nedenle mükellefiyet konusu, yalnızca kimin vergi ödeyeceğini değil, gelirin hangi coğrafi kapsamla ve kimin muhatap alınarak vergilendirileceğini de belirleyen başlangıç halkasıdır.