SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Borsa Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği III-52.2 Konu Anlatımı

Borsa yatırım fonu, klasik yatırım fonu ile borsada işlem gören sermaye piyasası aracı mantığını birleştirir.

III-52.2 sayılı düzenlemede BYF, katılma payları Borsa İstanbul'da işlem gören, fon portföyünün kompozisyonunu yansıtacak biçimde portföydeki varlıkların veya yalnız nakdin teslim edilmesiyle katılma payı oluşturulmasına imkan veren, katılma paylarının iadesi karşılığında bunlara karşılık gelen varlıkların veya nakdin alınabildiği, tasarruf sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esaslarıyla portföy işletmek için portföy yönetim şirketi tarafından içtüzükle kurulan ve tüzel kişiliği bulunmayan malvarlığıdır.

Tanım uzun görünse de sınav için üç parça yeterlidir: BYF bir fondur, payları borsada işlem görür ve birincil piyasa yaratma/geri alma mekanizması sayesinde fon birim pay değeri ile borsa fiyatı arasında bağ kurulur.

BYF, Kurulun kabul ettiği bir endeksi izlemek üzere tasarlanır.

Bu nedenle temel yönetim tarzı aktif menkul kıymet seçimi değil, endeks performansını yansıtmaktır.

Kaynak metin BYF'yi yatırım fonu ve menkul kıymet yatırım ortaklığıyla karşılaştırır.

Yatırım fonunda tüzel kişilik yoktur ve birincil piyasa tüm yatırımcılara açık nakit işlemlerle çalışır; ikincil piyasa yoktur.

Menkul kıymet yatırım ortaklığında tüzel kişilik vardır, paylar borsada işlem görür ve fiyat arz-talep ile oluşur.

BYF'de tüzel kişilik yine yoktur; fakat paylar borsada alınıp satılır.

Ayrıca fon birim pay değeri kurucu tarafından hesaplanırken işlem fiyatı borsada oluşur.

Bu iki fiyatın birlikte var olması BYF'nin ayırt edici yönüdür.

Endeks takibi, takip farkı ve takip hatası kavramlarıyla ölçülür.

Takip farkı, fon portföyünün yıllık performansı ile izlenen endeksin aynı dönem getirisi arasındaki ayrımı anlatır.

Takip hatası ise fon getirisi ile endeks getirisi arasındaki farkın değişkenliğini ifade eder.

Bu iki ölçüm, fonun endeksi ne kadar yakın izlediğini gösterir.

Bilgilendirme dokümanlarında takip farkı ve takip hatasının nasıl hesaplanacağı ve açıklanacağı yer almalıdır.

Her ayın sonu itibarıyla son bir yıllık dönem için hesaplanan değerler, takip eden ayın ilk iş gününde açıklanır; önemli artış varsa gerekçesi de belirtilir.

Yıl sonunda bir sonraki yıl için normal piyasa koşullarında beklenen takip hatası tahmini açıklanır; Ocak ayında da önceki yıl tahminiyle gerçekleşen sonuç karşılaştırılır.

BYF portföyü endeksi farklı yöntemlerle izleyebilir.

En sade modelde fon toplam değerinin en az yüzde sekseni devamlı olarak takip edilen endeks kapsamındaki varlıklara yatırılır.

Bu portföy tam kopyalama yöntemiyle kurulursa endeks bileşenleri endeksteki ağırlıkları ölçüsünde fona alınır.

Örnekleme veya optimizasyon yönteminde ise endeksin tüm bileşenleri değil, endeks hareketini yüksek korelasyonla temsil eden seçilmiş varlıklar portföye dahil edilir.

Başka bir stratejide fon toplam değerinin en az yüzde sekseni aynı endeksi takip eden ve yabancı borsalarda işlem gören borsa yatırım fonu katılma paylarına yatırılabilir.

Üçüncü yaklaşımda takip edilen endeks kapsamında yatırım yapılması zorunlu olmayan alternatif varlıklar ve belirli durumlarda swap sözleşmeleri yoluyla endeks getirisi hedeflenir.

Strateji ne olursa olsun unvan ve bilgilendirme dokümanı yatırımcıyı yanıltmayacak açıklıkta olmalıdır.

BYF unvanı yatırım stratejisiyle uyumlu olmalıdır.

Başka bir BYF'nin unvanıyla aşırı benzerlik gösteremez, fonla ilgisi olmayan kurum veya kişiyi çağrıştıramaz, kurucu veya yöneticinin kanıtlanamayan niteliklerini ya da fonun diğerlerinden üstün olduğu izlenimini veren ifadeleri içeremez.

Takip edilen endeks veya endeks yapıcısına ilişkin ifadeler unvanda yer alabilir.

Portföyünde yabancı para, altın veya bunlara dayalı araç bulunmayan fonlarda TL ibaresi kullanılır.

Yabancı para ve sermaye piyasası araçlarına devamlı olarak fon toplam değerinin en az yüzde sekseni oranında yatırım yapan fonların unvanında yabancı ibaresi bulunmalıdır.

Portföyünün tamamı faize dayalı olmayan araçlardan oluşan BYF'ler katılım fonu ibaresini kullanabilir.

Endeks kapsamı dışı varlıklarla endeks takibi yapan BYF'lerin de takip stratejisini unvanında göstermesi gerekir.

Kuruluş izni ve izahname onayı süreci genellikle birlikte değerlendirilir.

Kurucu taslak bilgilendirme dokümanları, başvuru formu ve Kurulca istenen belgelerle başvurur.

İçtüzükte BYF'nin unvanı, süresi, kurucu, yönetici, portföy saklayıcısı ve yetkilendirilmiş katılımcı bilgileri, asgari işlem birimi, endeks ve endeks yapıcısı, yatırım politikası, endeks takip stratejisi, riskler, portföyün oluşturulması, katılma paylarının halka arzı, gösterge niteliğindeki toplam değer ve birim pay değerinin açıklanması, birincil ve ikincil piyasa işlemleri, portföy saklaması, değerleme, fon giderleri, yönetim ücreti, temettü ve tasfiye esasları yer alır.

Halka arz sonrasında katılma paylarının Borsa İstanbul'da işlem görmesi için süresinde başvuru yapılır; paylar yapılandırılmış ürünler ve fon pazarında işlem görür.

BYF'nin en ayırt edici işleyişi birincil ve ikincil piyasa ayrımıdır.

Birincil piyasa işlemleri, yetkilendirilmiş katılımcı ile portföy saklayıcısı arasında yeni katılma paylarının oluşturulması veya mevcut payların geri alınmasıdır.

Yetkilendirilmiş katılımcı, kurucuyla sözleşme imzalamış, işlem aracılığı veya portföy aracılığı faaliyeti için izin almış aracı kurumdur.

Katılma payı oluşturulurken fon portföy kompozisyonunu yansıtan varlıklar veya nakit bir araya getirilir ve portföy saklayıcısına teslim edilir; karşılığında asgari işlem birimi veya katları kadar BYF payı oluşur.

Geri almada süreç tersine işler: paylar portföy saklayıcısına iade edilir ve karşılık gelen varlık veya nakit alınır.

İkincil piyasa ise yatırımcıların BYF katılma paylarını Borsa İstanbul'da alıp satmasıdır.

Arbitraj mekanizması BYF fiyatlamasının merkezindedir.

Borsadaki işlem fiyatı arz ve talebe göre oluştuğu için fon birim pay değerinden sapabilir.

Fon birim pay değeri işlem fiyatından yüksekse, yatırımcı BYF payını iade edip paya karşılık gelen varlıkları alarak bunları piyasada satma yoluna gidebilir.

İşlem fiyatı birim pay değerinden yüksekse, yatırımcı endeks bileşenlerini veya gerekli nakit bileşeni teslim edip yeni BYF payı oluşturabilir ve bu payları borsada satabilir.

Bu işlemler yapıldıkça prim veya iskonto daralır.

Bu yüzden BYF'lerde menkul kıymet yatırım ortaklıklarında görülebilen kalıcı iskonto sorunu daha sınırlı kalır.

Birincil piyasa işlemlerinin belirli asgari işlem birimi ve katlarıyla yapılması, bu işlemlerin çoğunlukla daha büyük ve profesyonel yatırımcılarca yürütülmesine yol açar; küçük yatırımcı ise genellikle ikincil piyasada işlem yapar.

Portföy sınırlamaları BYF'nin endeks takibi ile yatırımcı koruması arasında denge kurar.

Portföye alınacak paylar, borçlanma araçları, kıymetli madenler, kira ve gayrimenkul sertifikaları, varantlar ve sertifikalar kural olarak borsada işlem görmelidir.

Varant ve yatırım kuruluşu sertifikalarına yatırım toplamda BYF toplam değerinin yüzde onunu, tek ihraççıda yüzde beşini aşamaz.

Vadeli mevduat ve katılma hesapları toplamda yüzde on, tek bankada yüzde üç sınırına tabidir; katılım fonu ibareli BYF'lerde oranlar farklı uygulanır.

Ters repo ve Takasbank para piyasası işlemleri toplamda yüzde yirmiyi aşamaz; borsa dışı ters repoda yüzde on sınırı vardır.

Kredi kullanımı BYF toplam değerinin yüzde onuyla sınırlanır.

Swap sözleşmelerinde karşı taraf riski BYF toplam değerinin yüzde onunu geçemez.

Takip edilen endeksin yapısı da sınırlanır.