SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Kanunu Konu Anlatımı

Sermaye Piyasası Kanununu anlamanın ilk adımı, sermaye piyasasının hangi ekonomik ihtiyaca cevap verdiğini görmektir.

Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli fonların sermaye piyasası araçları aracılığıyla tasarruf sahiplerinden kaynak ihtiyacı olanlara aktarılmasını sağlar.

Bu aktarım bankacılık sistemindeki dolaylı finansmandan farklıdır; yatırımcı ile ihraççı arasında sermaye piyasası aracı üzerinden doğrudan bir bağ kurulur.

Araç pay niteliğindeyse yatırımcı ortaklık hakkı, borçlanma aracı niteliğindeyse alacaklılık hakkı elde eder.

Kanun bu ilişkinin güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi biçimde kurulmasını hedefleyen ana hukuki zemindir.

Sermaye piyasasının unsurları bir bütün halinde düşünülmelidir.

Fon talep edenler, sermaye piyasası aracı ihraç ederek kaynak arayan ihraççılardır.

Fon arz edenler, tasarruflarını getiri beklentisiyle piyasaya yönelten yatırımcılardır.

Bu yatırımcılar bireysel, kurumsal veya nitelikli yatırımcı gibi farklı gruplarda ele alınabilir.

Üçüncü unsur, fon aktarımını hukuki biçime sokan sermaye piyasası araçlarıdır.

Dördüncü unsur, yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, bağımsız denetim, derecelendirme, değerleme, takas ve saklama gibi piyasa güvenliğini sağlayan kurumlardır.

Beşinci unsur ise alım satımın düzenli, şeffaf ve denetlenebilir ortamda yapılmasına imkan veren borsalar ve diğer organize piyasa yapılarıdır.

Birincil ve ikincil piyasa ayrımı Kanunun ekonomik etkisini açıklar.

Birincil piyasada ihraççı sermaye piyasası aracını ilk kez yatırımcıya satar ve fon doğrudan ihraççıya geçer.

Bu aşama reel kesimin veya kamu dışı kurumların kaynak sağlaması bakımından kritiktir.

İkincil piyasada ise daha önce ihraç edilmiş araçlar yatırımcılar arasında el değiştirir.

İkincil piyasa ihraççıya doğrudan yeni para sağlamaz; ancak likidite, fiyat oluşumu ve yatırımcının çıkış imkanı açısından birincil piyasayı destekler.

Yatırımcı elindeki aracı gerektiğinde satabileceğini bildiği ölçüde yeni ihraçlara daha rahat katılır.

Piyasa ayrımları yalnız ilk satış ve ikinci el işlemle sınırlı değildir.

Spot piyasalarda kıymet ile bedel kısa sürede el değiştirirken, vadeli piyasalarda bugünden kurulan sözleşme ilerideki teslim, ödeme veya hesaplaşma sonucuna bağlanır.

Türev araçların forward, swap, futures ve opsiyon mantığıyla düzenlenmesi bu nedenle sermaye piyasası mevzuatının parçasıdır.

Borsaların likidite sağlaması, fiyat bilgisini görünür kılması, şirketlere itibar kazandırması ve piyasa kurallarının gelişmesine katkı vermesi de Kanunun kurum merkezli yaklaşımını tamamlar.

Sermaye piyasası mevzuatı çerçeve kanun ve ikincil düzenleme ilişkisiyle çalışır.

En üstte Sermaye Piyasası Kanunu bulunur.

Kanunun verdiği yetkiye dayanarak Kurul yönetmelik, tebliğ ve ilke kararları çıkarır.

Borsa ve diğer piyasa düzenlemeleri bu sistemin devamında yer alır.

Kanunda ve ikincil düzenlemelerde hüküm bulunmayan hallerde genel hukuk hükümleri devreye girebilir.

Böylece Türk Ticaret Kanunu, Borçlar Kanunu ve diğer genel hükümler tümüyle dışlanmaz; ancak sermaye piyasası alanında öncelik özel kanun ve Kurul düzenlemelerindedir.

Kanunun çerçeve niteliği tesadüfi değildir.

Sermaye piyasaları ekonomik beklenti, teknoloji, ürün çeşitliliği, yatırımcı davranışı ve uluslararası gelişmelerden hızlı etkilenir.

Bütün ayrıntıların kanun metninde sabitlenmesi, piyasa ihtiyaçlarına zamanında cevap verilmesini zorlaştırır.

Bu nedenle Kanun ana kavramları, yetki sınırlarını, koruma amaçlarını ve yaptırım altyapısını belirler; teknik ayrıntılar Kurul düzenlemelerine bırakılır.

Kurulun görevi yalnız kural koymak değildir.

Başvuruları sonuçlandırmak, piyasa uygulamalarını izlemek, gerektiğinde tedbir almak, idari yaptırım uygulamak ve suç şüphesi bulunan durumlarda ilgili makamları harekete geçirmek de bu görev alanının parçasıdır.

Sermaye piyasası araçları Kanunun merkezinde yer alır.

Kanun, araçları genel bir tanımla sınırlamak yerine menkul kıymetler, türev araçlar ve Kurulca bu kapsamda değerlendirilen diğer araçlar üzerinden sistem kurar.

Paylar ve pay benzeri kıymetler ortaklık hakkı doğururken, borçlanma araçları alacaklılık ilişkisi kurar.

Varlık veya gelire dayalı araçlar yapılandırılmış finansman mantığı taşır.

Türev araçlar ise dayanak varlık, fiyat, faiz, döviz kuru veya benzeri değişkenlere bağlı olarak riskten korunma, yatırım veya fiyat beklentisi yönetimi amacıyla kullanılır.

Türev araçlar lisansı açısından önemli olan nokta, bu araçların yalnız finansal ürün olarak değil, hukuki düzenleme ve risk yönetimi konusu olarak da görülmesidir.

İhraç rejimi, yatırımcı korumasının en belirgin alanlarından biridir.

İhraç, sermaye piyasası araçlarının piyasaya çıkarılması ve yatırımcıya sunulması sürecidir.

Halka arzda yatırımcı kitlesi genişlediği için izahname, ihraç belgesi, açıklama sorumluluğu ve bilginin doğru sunulması büyük önem taşır.

Kanun, yatırımcının kararını eksik veya yanıltıcı bilgiyle vermesini önlemek ister.

Bu nedenle kamuyu aydınlatma, finansal raporlama, bağımsız denetim ve özel durum açıklamaları sermaye piyasası düzeninin yardımcı değil kurucu unsurlarıdır.

Kaydi sistem de Kanunun temel mekanizmalarından biridir.

Sermaye piyasası araçlarının fiziki senet mantığından merkezi kayıt düzenine taşınması, hak sahipliğinin izlenmesini, devirlerin güvenli yürütülmesini ve teminat ilişkilerinin düzenli kurulmasını sağlar.

Merkezi kayıt, takas ve saklama altyapısı yatırımcının sahip olduğu hakkın kim tarafından, hangi miktarda ve hangi işlemle taşındığını görünür kılar.

Bu altyapı olmadan piyasa likiditesi artsa bile hak sahipliği uyuşmazlıkları ve operasyonel riskler büyür.

Kanun yatırım hizmet ve faaliyetleri ile sermaye piyasası kurumlarını da düzenler.

Emir iletimi, işlem aracılığı, portföy aracılığı, yatırım danışmanlığı, portföy yöneticiliği, halka arza aracılık ve benzeri faaliyetlerin yetkili kurumlarca yürütülmesi gerekir.

Bu alanlarda lisanslama, organizasyon, sermaye yeterliliği, iç kontrol, belge düzeni ve müşteri varlıklarının korunması önemlidir.

Aracı kurumların, bankaların ilgili faaliyetlerinin, portföy yönetim şirketlerinin ve diğer sermaye piyasası kurumlarının denetlenmesi, yatırımcı ile piyasa arasındaki aracılık ilişkisinin güvenilir olmasını sağlar.

Borsalar ve finansal altyapı kuruluşları piyasa düzeninin işlem tarafını oluşturur.

Borsalar, sermaye piyasası araçlarının güvenli ve düzenli biçimde alınıp satıldığı, fiyatların oluştuğu ve işlemlerin belirli kurallara bağlandığı kurumlardır.

Takas, saklama, merkezi karşı taraf ve merkezi kayıt fonksiyonları ise işlemin yalnız yapılmasını değil, sonuçlarının yerine getirilmesini güvence altına alır.

Sermaye piyasasında güven, sadece doğru fiyat oluşumuyla değil, işlem sonrası yükümlülüklerin zamanında ve doğru yerine getirilmesiyle de sağlanır.

Kanunda denetim, tedbir ve yaptırım hükümleri yatırımcı güveninin son halkasıdır.