Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Hak ve Hürriyetlerin Korunması Konu Anlatımı

Hak ve hürriyetlerin korunması bakımından bireysel başvuru, kişinin bütün olağan yolları denedikten sonra Anayasa Mahkemesi önüne taşıdığı özel bir hak ihlali iddiasıdır.

Başvurunun ağırlık merkezi, kararın isabetsizliği veya idarenin genel hukuka aykırılığı değil, Anayasa'nın güvence alanı ile Avrupa insan hakları koruma alanının kesiştiği bir temel hakkın kamu gücü sebebiyle etkilenmesidir.

Bu nedenle doğru başvuru mantığı üç soruyu birlikte kurar: Hangi hak zarar gördü, zarar hangi kamu işleminden, eyleminden ya da ihmali davranışından doğdu, bu zarar derece mercilerinde giderilemedi mi?

Bu yolun ikincil karakteri en önemli filtredir.

Anayasa Mahkemesi, ilk başvuru makamı veya üst temyiz mercii gibi tasarlanmamıştır.

İdari uyuşmazlıkta kişi önce idareye yapılması gereken başvuruyu, idari davayı, istinafı, temyizi ya da kendi olayında etkili olan başka yolu tüketir.

Başvurucu, olağan yol henüz devam ederken AYM'den uyuşmazlığı çözmesini isteyemez.

Etkili bir yol yoksa süre hesabı, ihlalin öğrenildiği ana bağlanır; yol varsa kesinleşme veya tüketme tarihi başvurunun zaman bakımından başlangıcı olur.

Başvuru konusu yönünden yasak alanlar, bireysel başvurunun soyut denetim aracına dönüşmesini engeller.

Bir kanun hükmü, yönetmelik, genelge veya başka düzenleyici işlem tek başına bireysel başvuru dilekçesinin hedefi yapılamaz.

AYM'nin kendi kararlarına karşı da aynı yol kullanılamaz.

Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de doğrudan bireysel başvuru konusu değildir.

Fakat bu yasak, her norm bağlantılı iddiayı dışarıda bırakmaz: normun kişiye uygulanmasıyla oluşan somut işlem veya yargı kararı temel hak alanında sonuç doğuruyorsa başvuru, o somut etki üzerinden tartışılır.

Başvurabilecek kişi bakımından ölçü, doğrudan ve güncel etkilenmedir.

Başvurucu, başkasının mağduriyetini veya genel kamu yararını soyut biçimde ileri sürerek bu yolu kullanamaz.

Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru ehliyetine sahip değildir; çünkü yol, kamu gücü kullanan yapının değil, kamu gücünden etkilenen hak sahibinin korunmasına yönelir.

Özel hukuk tüzel kişileri ise yalnız tüzel kişiliklerine ait haklar yönünden başvurabilir.

Yabancılar bakımından da sadece Türk vatandaşlarına özgülenmiş haklarda başvuru imkanı bulunmaz.

Usul aşaması, başvurunun hak eksenini somutlaştırdığı yerdir.

Dilekçede başvurucu ve varsa temsilcisi tanıtılır; ihlal edildiği savunulan hak, dayanılan anayasal zemin, olayın hangi işlem, eylem veya ihmalle bağlantılı olduğu ve ihlalin gerekçesi açıklanır.

Başvuru yollarının hangi sırayla kullanıldığı, sonucun ne zaman öğrenildiği, yol bulunmuyorsa ihlalin hangi tarihte fark edildiği belirtilir.

Deliller, ilgili işlem veya karar örnekleri ve harç belgesi dosyaya eklenir.

Avukatla takip edilen işlerde vekalet ilişkisinin gösterilmesi de gerekir.

Süre kuralı katıdır.

Kural olarak bireysel başvuru, iç hukuk yolunun tüketildiği tarihten başlayarak otuz günlük süre içinde yapılır.

Başvurulabilecek etkili bir yol hiç öngörülmemişse aynı otuz günlük süre ihlalin öğrenildiği tarihten yürür.

Haklı bir engel nedeniyle bu süre kaçırılmışsa başvurucu, engelin kalkmasından sonra on beş gün içinde mazeretini belgeleyerek başvuru yapabilir.

Evrakta eksiklik bulunursa yazı işleri, eksikliğin tamamlanması için başvurucuya veya vekiline on beş günü aşmayan süre tanır; eksiklik geçerli sebep olmadan giderilmezse dosya usulden kapanabilir.

Kabul edilebilirlik incelemesi, başvurunun AYM önüne gelip gelemeyeceğini belirleyen eşiktir.

Önce konu, kişi, süre, başvuru yollarının tüketilmesi ve dilekçe şartları denetlenir.

Ayrıca başvurunun anayasal yorum veya temel hakkın sınırları bakımından anlam taşımadığı, başvurucuda kayda değer zarar doğurmadığı ya da iddianın açıkça temelsiz olduğu sonucuna varılırsa kabul edilemezlik kararı verilebilir.

Komisyonlar bu filtreyi uygular; şartların yokluğu konusunda oy birliği oluşursa dosya esas aşamasına geçmez.

Oy birliği sağlanmayan dosyalar bölümlere bırakılır ve kabul edilemezlik kararı kesin nitelik taşır.

İdari yargı perspektifinde bu filtreler çok somut çalışır.

Örneğin bir ruhsat, disiplin, memuriyet, vergi veya kamulaştırma uyuşmazlığında başvurucu önce görevli idari yargı merciindeki yolu işletmelidir.

AYM'ye sunulan metin, idare mahkemesi kararının neden hukuken yanlış olduğunu uzun uzun tekrarlamakla yetinirse konu olağan kanun yolu şikayetine benzer.

Bunun yerine idari sürecin hangi kararla bittiği, kesin sonucun ne zaman öğrenildiği, mülkiyet, adil yargılanma, ifade, özel hayat veya başka bir temel hak alanının nasıl etkilendiği açık biçimde anlatılmalıdır.

Kabul edilebilir bulunan dosyada esas incelemesini bölümler yapar.

Başvurunun bir örneği Adalet Bakanlığına bilgi için gönderilir ve Bakanlık gerekli görürse yazılı görüş sunabilir.

Komisyonlar ve bölümler, ihlal olup olmadığını anlayabilmek için dosya içinden veya ilgililerden bilgi, belge ve delil isteyebilir.

İnceleme çoğu kez evrak üzerinden yürür; gerekli görülen durumda duruşma yapılması mümkündür.

Başvurucunun temel hakkını korumak için zorunlu bir durum varsa bölüm, talep üzerine veya kendiliğinden tedbir kararı verebilir.

Tedbir verilmişse esas karar altı ay içinde kurulmazsa tedbir etkisini kaybeder.

Mahkeme kararlarına karşı yapılan başvurularda AYM'nin rolü dar tutulur.

Bölüm, delilleri yeniden tartıp derece mahkemesinin yerine karar veren bir merci gibi davranmaz; temel hakkın ihlal edilip edilmediğine ve ihlal varsa bunun nasıl giderileceğine bakar.

Kanun yolu denetimine ait meseleler bireysel başvuruda incelenmez.

İhlal bulunursa sonuçların ortadan kaldırılması için yapılacaklar gösterilir; fakat AYM yerindelik denetimi yapamaz, idarenin yerine geçip yeni işlem tesis edemez.

İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılması için ilgili mahkemeye gönderilir.

Yeniden yargılama, ihlali doğuran yargısal eksikliği aynı dosya içinde gidermeye yarar; artık bu yolun anlamlı olmadığı durumda para giderimi veya ayrı dava yolu gündeme gelir.

Tazminat ve yeniden yargılama ayrımı, başvurunun sonucunu anlamak için önemlidir.

AYM, başvurucunun yerine idari başvuru yapmaz veya idari makam adına yeni karar üretmez.

İhlal yargısal süreçte oluşmuşsa öncelik, dosyanın ilgili mahkemede hakka uygun biçimde yeniden ele alınmasıdır.

Para giderimi ise özellikle yeniden yargılamanın ihlali gidermeye elverişli olmadığı durumlarda düşünülür; ayrı dava yolunun gösterilmesi de aynı sınırlı giderim mantığına dayanır.

Kararlar, yalnız başvurucunun dosyasını değil hak koruma standardını da görünür kılar.