Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Olağanüstü Hâl Rejimi Konu Anlatımı

Olağanüstü hâlin anayasal mantığı, devletin olağan araçlarla karşılaması güçleşen ağır tehlikelere karşı daha yoğun ve hızlı tedbir alabilmesine dayanır.

Ancak bu rejim, Anayasanın askıya alındığı sınırsız bir yönetim alanı değildir.

Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı devam eder; devlet yetkisi yine kaynağını Anayasadan almak zorundadır.

Bu nedenle olağanüstü hâl anlatılırken yalnızca Cumhurbaşkanının ilan yetkisine bakmak eksik kalır.

Rejimin gerçek çerçevesi, ilan sebepleri, süre, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayı ve denetimi, hakların durdurulmasına ilişkin ölçü, olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve yargısal denetim sınırlarının birlikte okunmasıyla anlaşılır.

Olağan dönemde haklara müdahale için kanuni dayanak gerekir; ayrıca müdahale, ilgili hak maddesinde gösterilen sebebe dayanmalı ve hakkın özünü ortadan kaldırmamalıdır.

Bu sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Olağanüstü hâl ise bu normal sınırlama rejiminden farklıdır; çünkü Anayasa, savaş, seferberlik ve olağanüstü hâl gibi durumlarda temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının kısmen veya tamamen durdurulabileceğini, hatta Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabileceğini kabul eder.

Fakat bu kabul iki büyük frenle bağlıdır: milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmeyecek ve tedbirler durumun gerektirdiği ölçüyü aşmayacaktır.

Bu ölçü fikri, olağanüstü hâlin neden sınırsız olmadığını gösterir.

Tehlike yalnızca belirli bir bölgeyi etkiliyorsa olağanüstü hâlin yurdun tamamında değil, o bölgede ilan edilmesi düşünülebilir; sorun salgın hastalık ya da tabiî afet gibi kamu hizmetlerinin yürütülmesini zorlaştıran bir sebebe dayanıyorsa alınacak yükümlülük ve sınırlamalar da bu sebebin gerektirdiği alanla bağlantılı olmalıdır.

Anayasa, olağanüstü hâlde vatandaşlar için getirilecek para, mal ve çalışma yükümlülüklerinin, temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı veya geçici olarak durdurulacağının, hangi hükümlerin uygulanacağının ve işlemlerin nasıl yürütüleceğinin kanunla düzenleneceğini söyleyerek bu bağlantıyı kanuni çerçeveye bağlar.

Cumhurbaşkanı olağanüstü hâli belirli sebeplerin varlığında ilan edebilir.

Bu sebepler arasında savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, vatana veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli kalkışma, ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, anayasal düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri, şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık ve ağır ekonomik bunalım yer alır.

Bu sayım, olağanüstü hâlin sıradan idari kolaylık için değil, anayasal düzeyde ağırlaşmış durumlar için öngörüldüğünü gösterir.

İlan yurdun tamamı için yapılabileceği gibi yalnızca bir bölge için de yapılabilir; ilk ilan süresi altı ayı geçemez.

İlan kararının hukuk düzeninde sonuç doğurması tek başına yürütme iradesiyle kapalı bir süreç değildir.

İlan kararı aynı gün hem Resmî Gazetede duyurulur hem de yasama organının onay sürecine girer.

Meclis tatildeyse derhal toplantıya çağrılır.

Meclisin rolü yalnızca şekli bir kabul değildir; gerekli görürse olağanüstü hâlin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir.

Süre uzatımı da Cumhurbaşkanının talebine bağlı olarak Meclis tarafından yapılır ve her defasında dört ayı geçemez.

Savaş hâllerinde bu dört aylık süre aranmaz.

Böylece ilan yetkisi yürütmede başlar, fakat süre ve devam bakımından yasama denetimiyle dengelenir.

Olağanüstü hâl döneminin en ayırt edici araçlarından biri olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir.

Normal dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir; temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar bakımından ve kanunla düzenlenmesi gereken ya da kanunda açıkça düzenlenmiş alanlarda önemli sınırlarla karşılaşır.

Olağanüstü hâlde ise Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda, normal dönemdeki bu sınırlamalara tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.

Anayasa bu kararnameleri kanun hükmünde kabul eder; kararnameler Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Meclis onayına sunulur.

Savaş ve mücbir sebeplerle Meclisin toplanamaması dışında, bu kararnameler üç ay içinde Mecliste görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Temel haklar bakımından asıl güvence, olağanüstü hâlin bile dokunamayacağı çekirdek alandır.

Anayasa, savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkına, kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamayacağını belirtir.

Kişi, inancını veya düşüncesini açıklamaya mecbur bırakılamaz; bu alandaki kanaatleri sebebiyle suçlu gibi de muamele göremez.

Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Bu hükümler, olağanüstü hâlde hak kullanımının durdurulması mümkün olsa bile insan onuru, ceza hukukunun temel güvenceleri ve masumiyet karinesi bakımından anayasal sınırın devam ettiğini gösterir.

İdari yargı açısından olağanüstü hâl rejimi iki ayrı düzeyde düşünülmelidir.

Birinci düzey, idarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olmasıdır.

Anayasa, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğunu söyler.

Yargı yetkisi ise idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlıdır; yerindelik denetimi yapılamaz, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak veya idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar verilemez.

Bu yüzden olağanüstü hâlde de idari yargının görevi, tedbirin doğru politika olup olmadığını değil, hukuki yetki, sebep, şekil ve sınırlar içinde kalıp kalmadığını değerlendirmektir.

İkinci düzey, yürütmenin durdurulmasıdır.

Normal kuralda idari işlemin uygulanması telafisi güç veya imkânsız zarar doğuracaksa ve işlem açıkça hukuka aykırıysa, bu iki şart birlikte gerçekleştiğinde gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir.

Anayasa, kanunun olağanüstü hâllerde, seferberlik ve savaş hâlinde, ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni ve genel sağlık nedenleriyle yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabileceğini kabul eder.

Buradaki ayrım önemlidir: yargı yolu tümüyle kapanmış olmaz; ancak yürütmenin durdurulması gibi işlemin uygulanmasını geçici olarak askıya alan koruma tedbiri kanunla daraltılabilir.

Örneğin olağanüstü hâl kapsamında tesis edilen bir idari işlem hakkında dava açılabilmesi başka, o işlem hakkında yürütmenin durdurulması kararı verilip verilemeyeceğinin kanuni sınırlamalara tabi olması başkadır.

Anayasa yargısı bakımından da özel bir sınır vardır.

Anayasa Mahkemesi normalde kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar.

Buna karşılık olağanüstü hâllerde ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.

Bu hüküm, olağanüstü hâl kararnamelerinin soyut norm denetimi bakımından özel bir konuma sahip olduğunu gösterir.

Fakat aynı tablo içinde Meclis onayı ve üç ay içinde görüşülmezse kendiliğinden yürürlükten kalkma kuralı, bu kararnamelerin siyasi-yasama denetimine bağlandığını ortaya koyar.

Olağanüstü hâl rejimi yargı düzenini de sınırsız biçimde dönüştüremez.

Anayasa hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamayacağını ve bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamayacağını belirtir.

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; hâkimler görevlerinde bağımsızdır, Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.