Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınıflandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınıflandırılması, hakların önem sırasına göre değil, anayasal işlevlerine ve devlet karşısındaki konumlarına göre yapılır.

1982 Anayasası temel haklar ve ödevleri ikinci kısımda toplamış, önce bütün haklar için ortak genel hükümleri, ardından kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler ile siyasi haklar ve ödevleri düzenlemiştir.

Bu sistematik, hakların hangi bölümde yer aldığını bilmenin yalnız ezber değil, sınırlama rejimi ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi bakımından da hukuki sonuç doğurduğunu gösterir.

Özellikle olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kişinin hakları ve siyasi haklar düzenlenemeyeceği için sınıflandırma doğrudan norm koyma yetkisinin sınırlarını etkiler.

Genel hükümler, her hak grubu için ortak zemini kurar.

Temel hak ve hürriyetler herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez alanları olarak tanımlanır.

Ancak haklar yalnız bireye tanınan serbestlikler değildir; kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir.

Bu ifade, anayasal hakların mutlak ve ilişkisiz alanlar olarak değil, sosyal hayat içinde başkalarının hakları ve kamu düzeniyle bağlantılı şekilde değerlendirileceğini gösterir.

Genel hükümler arasında sınırlama rejimi, kötüye kullanma yasağı, olağanüstü dönemlerde hakların kullanımının durdurulması ve yabancıların haklarının milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilmesi de yer alır.

Kişinin hakları ve ödevleri, klasik özgürlük haklarının yoğunlaştığı bölümdür.

Yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığın korunması bu bölümün temelidir.

Zorla çalıştırma yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayat ve aile hayatına saygı, kişisel verilerin korunması, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve kanaat hürriyeti, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti, bilim ve sanat hürriyeti bu grupta yer alır.

Basın özgürlüğü, süreli ve süresiz yayın hakkı, basın araçlarının korunması, düzeltme ve cevap hakkı da aynı bölümde düzenlenir.

Bu haklar bireyin kişisel alanını, fiziksel özgürlüğünü, düşünsel varlığını ve iletişim alanını korur.

Aynı bölümde toplu özgürlükler ve yargısal güvenceler de bulunur.

Dernek kurma hürriyeti ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı, bireyin başkalarıyla birlikte kamusal alanda hareket edebilmesini sağlar.

Mülkiyet ve miras hakları kişinin malvarlığı alanını güvenceye alır; mülkiyet ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabilir, kullanımı toplum yararına aykırı olamaz.

Hak arama hürriyeti, herkesin yargı mercileri önünde iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahip olduğunu belirtir.

Kanuni hâkim güvencesi, suç ve cezalara ilişkin esaslar, masumiyet karinesi, kanuna aykırı delil yasağı, ceza sorumluluğunun şahsiliği ve temel hakları ihlal edilenlerin başvuru imkanına sahip olması da kişinin hakları içinde yer alan güvencelerdir.

Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, devletin toplumsal ve ekonomik hayata ilişkin pozitif yükümlülüklerini daha görünür kılar.

Ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim ve öğrenim hakkı, kıyılardan yararlanma, toprak mülkiyeti, tarım ve hayvancılığın korunması, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme, çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışma hakkı ve ödevi, çalışma şartları ve dinlenme hakkı bu bölümde yer alır.

Sendika kurma, toplu iş sözleşmesi, kamu görevlileri bakımından toplu sözleşme, grev hakkı ve lokavt da sosyal hakların örgütlü çalışma hayatı boyutudur.

Ücrette adalet, sağlık hizmetleri, çevrenin korunması, konut, gençlik ve spor, sosyal güvenlik, özel olarak korunması gerekenler, yurt dışında çalışan Türk vatandaşları, kültür ve tabiat varlıkları ile sanatın korunması bu grubun devamını oluşturur.

Sosyal ve ekonomik haklar, devletin kaynak kullanımı ve politika üretimiyle yakından ilgilidir.

Anayasa, devletin bu alandaki görevlerini amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceğini belirtir.

Bu hüküm sosyal hakların anayasal değerini ortadan kaldırmaz; fakat devletin pozitif edimlerinin planlama, bütçe ve öncelik boyutunu kabul eder.

İdari yargı açısından sosyal haklar çoğu zaman kamu hizmetinin kurulması, yürütülmesi, denetlenmesi, kamulaştırma, çevre, sosyal güvenlik veya eğitim işlemleri üzerinden somutlaşır.

Bu nedenle sosyal haklar yalnız program hükmü gibi değil, idarenin görev ve takdir alanını şekillendiren anayasal ilkeler olarak okunmalıdır.

Siyasi haklar ve ödevler, kişinin devletin siyasal yapısıyla kurduğu vatandaşlık ve katılım ilişkisini düzenler.

Türk vatandaşlığı, seçme, seçilme, siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakları bu bölümün merkezindedir.

Siyasi partilerin kurulması, partilere girme ve ayrılma, siyasi partilerin demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olması ve uyacakları esaslar da bu kapsamda yer alır.

Kamu hizmetlerine girme hakkı, mal bildirimi, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe hakkı, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı siyasi haklar ve ödevler bölümünü tamamlar.

Bu sınıflandırma, temel hakların yalnız bireysel serbestliklerden ibaret olmadığını; kişinin toplum, ekonomi, devlet ve siyasal sistemle kurduğu farklı ilişkilerin anayasal güvence altına alındığını gösterir.

Sınıflandırmanın pratik sonucu, her hak için aynı hukuki yöntemin kullanılmamasıdır.

Kişi haklarında devletin müdahale etmemesi ve müdahale edecekse sıkı kanuni güvencelere uyması öne çıkar.