Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 2017 anayasa değişikliği sonrasında yürütme fonksiyonunun en önemli düzenleyici araçlarından biri haline gelmiştir.

Bu kurum, eski sistemdeki kanun hükmünde kararname yetki kanunu mantığıyla aynı değildir.

Olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, doğrudan Anayasadan kaynaklanan, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda kullanabildiği bir düzenleme yetkisidir.

Bu nedenle kararnameyi anlamak için ilk ayrım, onun kanun yerine geçen genel bir yasama işlemi değil, yürütme alanına bağlı anayasal bir işlem olduğudur.

Kararname normlar hiyerarşisinde kanunla aynı düzeyde serbestçe yarışan bir kaynak gibi değerlendirilmez; Anayasa, kanun ve kararname arasındaki ilişkiyi açık sınırlarla kurar.

Olağan dönem kararnamesinin konu bakımından ilk sınırı yürütme yetkisine ilişkin olma şartıdır.

Cumhurbaşkanı, yürütme alanıyla ilgisi bulunmayan, yasama organının asli düzenleme sahasına giren veya yargısal işlevi etkileyen konularda kararname çıkaramaz.

Yürütme yetkisi geniş görünse de Anayasa kararname alanını sınırlı ve ikincil bir çerçeveye bağlar.

Üst kademe kamu yöneticilerinin atanmasına ilişkin usul ve esaslar, bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve teşkilat yapısı, Devlet Denetleme Kurulunun işleyişi gibi konular kararnameyle düzenlenebilecek alanlara örnek oluşturur.

Ancak her yürütme bağlantısı, otomatik olarak kararname serbestliği anlamına gelmez.

Temel haklar bakımından getirilen yasak özellikle önemlidir.

Anayasanın ikinci kısmının birinci bölümünde yer alan genel hükümler, ikinci bölümündeki kişinin hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümündeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Bu yasak, yaşama hakkı, kişi hürriyeti, özel hayat, konut, haberleşme, yerleşme ve seyahat, din ve vicdan, düşünce, basın, dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama, vatandaşlık, seçme ve seçilme, siyasi parti, kamu hizmetine girme, vergi ve dilekçe gibi alanları yürütme kararnamesiyle asli düzenlemenin dışında bırakır.

Sosyal ve ekonomik haklar bakımından ise mutlak bir konu yasağı yoktur; fakat bu alanlarda da kanunilik, münhasır kanun alanı ve kanunda açık düzenleme bulunması sınırları uygulanır.

Kararnamenin kanunla ilişkisi üç ayrı kural üzerinden anlaşılır.

Birincisi, Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.

Anayasa bir konunun kanunla düzenleneceğini belirtiyorsa yürütme bu alanı kararnameyle dolduramaz.

İkincisi, kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz.

Bu kural, kanun koyucunun düzenlediği bir alanda yürütmenin kararnameyle ayrı ve bağımsız bir rejim kurmasını engeller.

Üçüncü kural, kanun ile kararname aynı konuda farklı sonuçlara ulaşıyorsa uygulamada kanunun esas alınmasıdır.

Kanun üstünlüğü burada soyut bir ilke değil, doğrudan çatışma çözüm kuralıdır.

TBMM'nin aynı konuda kanun çıkarması halinde Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümsüz hale gelmesi de yasama üstünlüğünün devam ettiğini gösterir.

Meclis daha önce kararnameyle düzenlenmiş bir konuda kanun yaparsa kararname artık o konuda uygulanabilirliğini kaybeder.

Bu sistem, kararnameyi yasamanın yokluğunda işleyen ve kanun karşısında geri çekilen bir yürütme düzenleme aracı olarak konumlandırır.

Bu nedenle idari uyuşmazlıklarda bir işlemin dayanağı kararname ise, önce kararnamenin Anayasanın izin verdiği alanda kalıp kalmadığı, sonra aynı konuda kanun bulunup bulunmadığı ve varsa kanun-kararname çatışmasının nasıl çözüleceği araştırılır.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri Resmî Gazetede yayımlanır.

Yayımdan sonraki başka bir yürürlük tarihi belirlenmemişse yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler.

Yönetmeliklerle kararname arasındaki ilişki de karıştırılmamalıdır.

Cumhurbaşkanı, kanunların uygulanmasını sağlamak ve kanunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir.

Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri de kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir.

Yönetmelik daha alt düzeyde uygulama düzenlemesi iken Cumhurbaşkanlığı kararnamesi Anayasada belirtilen yürütme alanında doğrudan düzenleyici işlem niteliği taşır.

Anayasa yargısı yönü kararname sisteminin güvencesidir.

Anayasa Mahkemesi, kanunların yanında Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin de Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.

Doğrudan iptal davası açma hakkı Cumhurbaşkanına, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere tanınmıştır.

Diğer mahkemeler de uygulanacak Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görür veya taraflardan birinin iddiasını ciddi bulursa Anayasa Mahkemesinin kararını bekleyebilir.

Ancak olağanüstü hal ve savaş dönemlerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri için Anayasa Mahkemesinde şekil ve esas bakımından aykırılık davası açılamayacağı ayrıca belirtilmiştir.

Bu özel rejim, olağan dönem kararnamelerinden ayrı düşünülmelidir.

İdari yargı uygulamasında kararnameyle kurulan düzenin alt işlemlere etkisi ayrıca önemlidir.

Bakanlık teşkilatı, atama usulleri veya kamu tüzel kişiliğine ilişkin düzenlemeler kararnameye dayanabilir; fakat bu dayanak, alt işlemin her yönüyle hukuka uygun olduğu anlamına gelmez.

İdari işlem yine yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurları bakımından denetlenir.

Kararname kanunla çatışıyorsa kanun uygulanır; kararname Anayasaya aykırılık iddiası taşıyorsa konu Anayasa Mahkemesinin görev alanına girebilir.