Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınırlandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınırlandırılması, anayasa hukukunda özgürlük ile kamu gücü arasındaki en hassas denge alanıdır.

Anayasa temel hakları kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez olarak tanımlar; ancak hakların toplum içinde kullanıldığı, başkalarının hakları ve kamu düzeniyle temas ettiği de kabul edilir.

Bu nedenle temel haklar mutlak sınırsızlık anlamına gelmez.

Sınırlama yapılabilir; fakat sınırlamanın geçerliliği Anayasanın öngördüğü şekli ve maddi koşullara bağlıdır.

Bu koşulların amacı, kanun koyucunun veya idarenin hak alanını siyasal takdirle keyfi biçimde daraltmasını engellemektir.

Genel sınırlama rejiminin ilk koşulu kanuniliktir.

Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla sınırlanabilir.

Bu kural, idarenin yönetmelik, genelge, bireysel işlem veya fiili uygulamayla haklara asli sınırlama getiremeyeceğini gösterir.

Kanunilik yalnız bir kanun adının bulunması değildir; sınırlamanın ulaşılabilir, belirli, öngörülebilir ve yetkiyi keyfiliğe kapatacak açıklıkta olması gerekir.

İdare kanunun verdiği sınır içinde uygulama yapabilir, fakat kanunda dayanak bulunmayan yeni bir sınırlama sebebi oluşturamaz.

İdari yargıda hak sınırlamalarının denetiminde dayanak kanun, yetki, usul ve ölçülülük bu yüzden birlikte incelenir.

İkinci koşul, sınırlamanın ilgili anayasal maddede belirtilen sebeplere dayanmasıdır.

1. madde genel bir sınırlama sebebi listesi vermez; her hak için ilgili maddede öngörülen sebeplere bakılmasını ister.

Örneğin özel hayat, konut ve haberleşme alanlarında milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması gibi sebepler düzenlenmiştir.

Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı için de benzer ama kendi maddesine bağlı sınırlama sebepleri vardır.

Mülkiyet hakkında kamu yararı öne çıkar.

Bu sistem, hakların tek bir genel kamu yararı gerekçesiyle sınırsız biçimde daraltılmasını önler.

Üçüncü koşul, hakkın özüne dokunulmamasıdır.

Öz güvencesi, sınırlama yapılsa bile hakkın kullanılabilir anlamını tamamen ortadan kaldıran müdahaleleri yasaklar.

Bir hak, kâğıt üzerinde tanınıp uygulamada imkânsız hale getiriliyorsa özüne dokunulmuş olur.

Örneğin toplantı hakkı için izin sistemiyle hakkın kullanılmasını fiilen imkânsızlaştırmak, hak arama hürriyeti için mahkemeye erişimi anlamsızlaştıran ağır engeller koymak veya mülkiyet hakkını karşılıksız ve süresiz biçimde etkisizleştirmek öz güvencesi bakımından sorun doğurur.

Öz, hakkın en azından asgari ve gerçek kullanılabilir alanını ifade eder.

Dördüncü koşul, sınırlamanın Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmasıdır.

Anayasanın sözü, metindeki açık hükümleri; ruhu ise başlangıç, genel esaslar, hukuk devleti, insan haklarına saygı, eşitlik, demokrasi ve laiklik gibi bütünsel ilkeleri kapsar.

Bir sınırlama lafzen kanuna dayanıyor görünse bile anayasal düzenin temel yönelimine aykırıysa sorunludur.

Demokratik toplum düzeninin gerekleri de bu değerlendirmeye eklenir.

Sınırlama, çoğulcu demokratik yaşamda gerçekten gerekli olan bir ihtiyaca cevap vermeli; farklı düşünce, inanç, örgütlenme ve katılım alanlarını bastırma aracı haline gelmemelidir.

Laik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olmama şartı ise özellikle din, vicdan, eğitim, siyasal faaliyet ve kamu düzeni alanlarında anayasal dengeyi korur.

Ölçülülük ilkesi sınırlama rejiminin uygulamadaki ana testidir.

Ölçülülük elverişlilik, gereklilik ve orantılılık değerlendirmelerini içerir.

Sınırlama meşru amaca ulaşmaya elverişli olmalı, aynı amacı daha hafif bir araçla gerçekleştirmek mümkünse daha ağır müdahale tercih edilmemeli ve bireyin hakkına yüklenen külfet ile kamu yararı arasında makul denge bulunmalıdır.

Bu ilke, idare hukukunda takdir yetkisinin denetlenmesiyle yakından ilişkilidir.

İdare takdir yetkisine sahip olsa bile bu yetki sınırsız değildir; kararın amacı, aracı, süresi, kapsamı ve etkisi ölçülülük içinde kalmalıdır.

Özellikle kolluk tedbirleri, toplantı sınırlamaları, seyahat engelleri, disiplin işlemleri ve mülkiyete müdahalelerde ölçülülük belirleyici ölçüttür.

Hakların kötüye kullanılamaması ayrı bir sınırlama mantığıdır.

Anayasa, hak ve hürriyetlerin devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamayacağını belirtir.

Ayrıca Anayasa hükümleri, hakların yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasını mümkün kılacak biçimde yorumlanamaz.

Bu hüküm iki yönlüdür: Haklar anayasal düzeni ortadan kaldırma aracı olarak kullanılamaz; devlet de bu hükmü hakları gereğinden fazla daraltma bahanesi yapamaz.

Uygulanacak yaptırımlar kanunla düzenlenir.

Olağanüstü dönemlerde sınırlama rejimi farklılaşır, fakat hukuk tamamen ortadan kalkmaz.

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde milletlerarası yükümlülükler ihlal edilmemek ve durumun gerektirdiği ölçü aşılmamak şartıyla hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da anayasal güvencelere aykırı tedbirler alınabilir.

Buna rağmen yaşama hakkı, maddi ve manevi bütünlük, din, vicdan, düşünce ve kanaat açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürümemesi ve masumiyet karinesi gibi çekirdek güvenceler korunur.

Yabancıların hakları ise milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

Böylece sınırlama rejimi, olağan ve olağanüstü dönemde farklı yoğunluklara sahip olsa da kanunilik, ölçü ve çekirdek güvence fikrini korur.

Sınırlama denetiminde son aşama, soyut kural ile somut uygulama arasındaki farkı görmektir.