Hakim-Savcı Anayasa Hukuku Yargı Konu Anlatımı

Yargı, devletin uyuşmazlıkları hukuka göre kesin ve bağlayıcı biçimde çözme fonksiyonudur.

Anayasa yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını belirtir.

Bu hüküm iki temel güvenceyi birlikte içerir.

Bağımsızlık, mahkemenin karar verirken yasama, yürütme, idare, medya, kamuoyu veya taraflardan herhangi birinin etkisi altında kalmamasını ifade eder.

Tarafsızlık ise mahkemenin uyuşmazlığın tarafları karşısında önyargısız, objektif ve eşit mesafede durmasını gerektirir.

Yargı yetkisinin millet adına kullanılması, hâkimin siyasal çoğunluğa bağlı hareket edeceği anlamına gelmez; aksine kararın meşruiyeti Anayasa, kanun ve hukuka bağlı bağımsız yargısal değerlendirmeden doğar.

Mahkemelerin bağımsızlığı Anayasanın 138. maddesinde ayrıntılı biçimde korunur.

Hâkimler görevlerinde bağımsızdır ve Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye veya telkinde bulunamaz.

Görülmekte olan bir dava hakkında yasama organında yargı yetkisinin kullanılmasıyla ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya beyanda bulunulamaz.

Bu yasaklar, davaya dışarıdan yön verme ihtimalini azaltır ve kararın yalnız yargılama dosyası ile hukuk kurallarına göre verilmesini güvence altına alır.

Yargı kararlarının bağlayıcılığı hukuk devletinin somut sonucudur.

Yasama ve yürütme organları ile idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar kararları değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.

İdari yargı açısından bu kural özellikle önemlidir.

İdarenin bir işlemi iptal edildiğinde veya bir eyleminden dolayı sorumluluğu belirlendiğinde idare, kararı siyasal veya idari gerekçelerle etkisiz bırakamaz.

Mahkeme kararının uygulanması, yalnız davayı kazanan kişi bakımından değil, idarenin hukuka bağlılığı bakımından da anayasal gerekliliktir.

Hâkimlik ve savcılık teminatı, bağımsızlığı kişisel güvenceye dönüştürür.

Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz, bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle dahi aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz.

Meslekten çıkarılmayı gerektiren suçtan mahkumiyet, görevi sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin anlaşılması veya meslekte kalmanın uygun olmadığına karar verilmesi gibi istisnalar kanuna bağlıdır.

Hâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları, ödevleri, disiplin rejimi, görev yerleri, meslekte ilerlemeleri ve yargılanmaları mahkemelerin bağımsızlığı ve teminat esaslarına göre kanunla düzenlenir.

Yargılamanın usule ilişkin güvenceleri de anayasal düzeydedir.

Duruşmalar kural olarak herkese açıktır; ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde kapalı yapılmasına karar verilebilir.

Küçüklerin yargılanması için özel hükümler konulabilir.

Bütün mahkemelerin kararları gerekçeli olarak yazılır.

Gerekçe, kararın keyfi olmadığını, tarafların iddia ve savunmalarının değerlendirildiğini ve hukuki sonucun denetlenebilir olduğunu gösterir.

Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir; disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkeme kurulamaz, savaş halinde asker kişilerin görevleriyle ilgili suçları için özel istisna öngörülebilir.

Yüksek mahkemeler yargı düzeninin farklı alanlarını tamamlar.

Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler, bireysel başvuruları karara bağlar ve bazı üst görev sahiplerini Yüce Divan sıfatıyla yargılar.

Yargıtay, adli yargı kararlarının kanunun başka bir merciye bırakmadığı son inceleme merciidir.

Danıştay, idari mahkemelerin kararlarında son inceleme mercii olduğu gibi kanunun gösterdiği bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar; idari uyuşmazlıklar ve kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleriyle ilgili anayasal görevleri bulunur.

Uyuşmazlık Mahkemesi adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin biçimde çözer.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu, yargı mensuplarının mesleğe kabulü, atama, nakil, yükselme, disiplin, görevden uzaklaştırma ve kadro dağıtımı gibi konularda anayasal statüye sahip organdır.

Kurul mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar; on üç üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.

Başkan Adalet Bakanıdır, Adalet Bakanlığı Müsteşarı tabiî üyedir; diğer üyeler Cumhurbaşkanı ve TBMM tarafından Anayasada belirtilen kaynaklardan seçilir.

Sayıştay ise merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar.

Bütün bu yapı, yargı fonksiyonunu tek bir mahkeme adıyla değil, bağımsızlık, teminat, denetim, yüksek mahkeme ve hesap yargısı unsurlarından oluşan anayasal bir sistem olarak kavramayı gerektirir.

İdari yargı düzeyi bakımından yargı konusunun özel ağırlığı Danıştay ve mahkeme kararlarının uygulanmasında görülür.

Danıştay, idari yargı içindeki son inceleme mercii olarak hukuki birlik ve içtihat istikrarı açısından işlev görür; bazı davalarda ilk ve son derece mahkemesi olarak da görev yapabilir.

İdarenin mahkeme kararlarına uyma zorunluluğu, iptal kararının yalnız teorik bir tespit olmamasını sağlar.